معانى مختلف و احكام متعدّد و نكتههاى گوناگونى از يك سخن و كلام واحدى استفاده شود ، بلكه اين مسأله از بدايع كلام و به خصوص كلام سيّد الأنبياء و إمام الفصحاء و البلغاء مىباشد ؛ كسى كه جوامع الكلم به او عطا شده و قرآن بر زبانش جارى گشته و در كانون فصاحت و بلاغت ، تربيت شده و پرورش يافته است .
معناى اوّلى را كه در مورد حديث مذكور بيان كرديم ، از سخن جصاص نيز استفاده مىشود ، آنجا كه مىگويد : خداوند ، آن چيزى از زمين را كه مسجد و سجدهگاه قرار داد ، همان را پاككننده نيز قرار داد « 1 » .
ابن حجر هم به همين معنا اشاره كرده و در شرح حديث « و جعلت لى الأرض مسجدا » مىگويد : « مسجد » به معناى « مكان سجده » است و مكان سجده به مكان خاصى از زمين اختصاص ندارد « 2 » .
مؤلف مىگويد : وى از باب مجاز ، مسجد را به معناى مصلّا ( نمازگاه ) قرار نداده بلكه آن را بر حقيقتش حمل نموده است .
قسطلانى نيز در شرح حديث مزبور « 3 » به همين معنا اشاره نموده است ، آنجا كه مىگويد : مسجد به معناى مكان و محلّ سجده است « 4 » ، همانگونه كه در باب تيمّم در شرح همين حديث مىگويد : مالك و ابو حنيفه در جواز تيمّم به تمامى اجزاى زمين به اين حديث احتجاج كردهاند ، ولى در حديث حذيفه كه در صحيح مسلم نقل شده ، چنين آمده است : تمامى زمين ، سجدهگاه و خاك آن پاككننده
هامش
( 1 ) - احكام القرآن ، جصاص ، ج 2 ، ص 389 : « انّ ما جعله من الأرض مسجدا هو الّذى جعله طهورا » .
( 2 ) - فتح البارى ، ج 1 ، ص 370 .
( 3 ) - يعنى حديث : « جعلت لى الأرض مسجدا و طهورا » .
( 4 ) - ارشاد السارى ، ج 1 ، ص 435 .