خلاصه اينكه امر به احسان بعد از اين فرمايش حضرتش « قاتِلُوا فِى سَبِيل اللَّه / و در راه خدا بجنگيد « 1 » » . و نيز « وَ اقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوُهُمْ وَ أَخْرِجُوهُم مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ / و آنها را هر كجا يافتيد به قتل برسانيد و از آنجا كه شما را بيرون كردند ، آنها را بيرون كنيد « 2 » » . و نيز « وَ قاتِلُو هُمْ حَتَّى لاتَكُونَ فِتْنَة / و با آنها پيكار كنيد تا فتنه باقى نماند « 3 » » . و نيز « فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ / پس هر كس به شما تجاوز كرد همانند آن بر او تعدّى كنيد « 4 » » ؛ دلالت بر اين مىكند كه مراد از احسان ، جنگ كردن به نحو احسن و نيكو مىباشد و در حديثى از امام صادق عليه السّلام روايت شده كه فرمود : « يعنى المقتصدين / منظور آيه كسانى هستند كه از افراط و تفريط اجتناب مىكنند » .
حتى ظاهر فرمايش حضرت حقتعالى كه مىفرمايد : « وَ لِيَجِدُوا فِيْكُمْ غِلْظَةً / آنها بايد در شما شدّت و خشونت ( قدرت ) احساس كنند « 5 » » ، و « يَآ أَيُّهَا النَّبِىُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَ الْمُنافِقِينَ وَ اغْلُظْ عَلَيْهِمْ / اى پيامبر با كافران و منافقان جهاد كن و بر آنها سخت بگير « 6 » » . نيز تجويز خشونت و درشتى و سوء خلق و سنگدلى و تندى در رفتار نيست بلكه مراد آيات شريفه اين است كه احكام الهى در مورد قتل و حبس و محكم كردن ريسمانها را در مورد آنها جارى كنند و رحمت و شفقت آنها را از اجراى احكام الهى ممانعت نكند و اين سخن خطاب به كسى كه عطوفت و عفو و رحمت در او بر صفات ديگر غلبه دارد ( و هميشه با ديده رحمت و عفو نگاه مىكند ) گفته مىشود . همانگونه كه رازى در تفسيرش گفته است .
هامش
( 1 ) . بقره / 190 .
( 2 ) . بقره / 191 .
( 3 ) . بقره / 193 .
( 4 ) . بقره / 194 .
( 5 ) . توبه / 123 .
( 6 ) . توبه / 73 ؛ تحريم / 9 .