خشونت و شدت با دشمن در زمان جنگ از مقتضيات طبيعى و مصلحت بوده و مشخص و معين نكردن كم و كيف آن در آيه ( غلظة را نكره آوردن ) دلالت بر اين دارد كه اين ولى امر است كه بايستى حدود اين شدت را در هر حال و هر زمان بر اساس مصالح اكيد اسلام تعيين كند . با توجه به اين كه غلظت و خشونت در جنگ امرى طبيعى است ولى در عين حال خداوند مسلمانان را بدان امر مىكند . اين امر بدان خاطر است كه اسلام از سوى ديگر ، مسلمانان را به رافت و مهربانى با كفار امر كرده ؛ به نحوى كه اين صفات و معامله با كفار جزو اخلاق اسلامى گرديده است . خداوند متعال مىخواهد با دستور به يك امر طبيعى در ميدان جنگ بفرمايد ميدان جنگ جاى رافت و مهربانى نيست ، بلكه جاى شدت و غلظت است . در ميان همهء ملتها جنگ بر خشونت و شدت بنا شده و اسلام درنده خويى و زياده روى در اين امر را نسبت به همه امتها حرام دانسته است . ولى در اين عصر ، خشونت و سنگدلى در نزد اروپائيان به چنان پايهاى رسيده كه بيم ويرانى تمدن مىرود . « 1 »
اكنون پرسش اين است كه آيا اين شدت مطلوب همان شدت قبل از جنگ ، يا هنگام آن و يا بعد از آن است ، يا در تمام مراحل آن ، بر حسب آن چه عقل جنگجو حكم مىكند مىباشد يا آن گونه كه ولى امر به سود اسلام و مسلمين تشخيص مىدهد ؟
اگر مراد شدت قبل از جنگ است بايستى با تدارك همهء آن چيزى باشد كه در توان مسلمين هست ؛ از آماده كردن نيرو و تجهيز ساز و برگ تا عدم نرمش در سخن ، نه به نحوى كه دشمن از آن احساس ضعف و ذلت كند . بلكه بايد قوى ، رسا ، قاطع و تهديدى كوبنده باشد .
و اگر در حين جنگ باشد ، بايد با شجاعت ، ثبات قدم ، فداكارى ، و خود را در
هامش
( 1 ) . تفسير المنار ، ج 11 ، ص 81 ؛ التفسير الكبير ، ج 16 ، ص 230 .