در آنجا مأمور به در آن ضربالاجلى كه تعيين شده است انجام نگرفته و لذا اين سؤال پيش مىآيد كه آيا امر ادامه دارد تا اينكه مكلّف مأمور به را انجام بدهد و لو در خارج از وقت ؟
- لكن در اينجا يعنى بحث اجزاء ، مأمور به در آن ضرب الاجل تعيينشده انجام گرفته است ، منتهى بحث در اينست كه آيا امر ادامه دارد تا اينكه غرض مولى حاصل شود يا نه ادامه ندارد ؟
پس : در آنجا نگرانى از جهت مأمور به است ، در اينجا از جهت حصول غرض .
2 - در آنجا بحث بر سر دلالت لفظ است كه اين مطلب مربوط به شارع است و حال آنكه بحث در اينجا بر سر اجزاء و عدم اجزاء است كه مربوط به عقل و حكم عقل است .
* مقدّمة بفرماييد امر بر چند قسم است ؟
بر سه قسم است :
1 - امر واقعى اوّلى ، و آن در جائى است كه فى المثل شارع مىفرمايد : اقم الصّلاة و يا اينكه مىفرمايد : اذا قمتم الى الصّلاة فاغسلوا وجوهكم و ايديكم الى المرافق كه حكم مستقيما مىرود روى مأمور به .
2 - امر واقعى ثانوى و يا به تعبير ديگر امر ثانوى اضطرارى در جائى است كه در اثر اضطرار و يا وجود مانعى مكلّف قادر به انجام امر واقعى اوّلى نبوده و بايد به امر ثانى عمل نمايد مثل اينكه مولى مىفرمايد :
- فان لم تجدوا ماء فتيمّموا صعيدا طيّبا يعنى اگر آب پيدا نكرديد تيمّم كرده با تيمّم نمازتان را بخوانيد . و يا به تعبير ديگر در جائى كه آب براى اعضاء وضو ضرر دارد ، بايد از تيمّم استفاده كرده نماز خوانده شود . و لذا امر به نماز با تيمّم را امر ثانوى اضطرارى و يا واقعى ثانوى گويند .
3 - و امّا امر ظاهرى و يا به تعبير ديگر امر ثانوى ظاهرى در جائى است كه فى المثل : وقت نماز فرارسيده و مكلّف آمادهء نماز است لكن شك مىكند كه آيا لباسش پاك است يا نجس ؟ در اينجا دستور اينست كه : اصالة الطهارة جارى كن و با همان لباس نمازت را بجاى آور ، به اين امرى كه مىگويد اصل اصالة الطهارة جارى كن امر ظاهرى گفته مىشود .
* جناب آخوند اساس و مبناى اين بحث كه آيا انجام مأمور به اقتضاى اجزاء دارد يا نه در كجاست ؟
1 - در اينست كه آيا انجام هريك از مأمور به به امر واقعى و يا مأمور به به امر اضطرارى و يا مأمور به به امر ظاهرى مجزى است يا نه ؟
به عبارت ديگر : آيا انجام هر مأمور به نسبت به خودش كه سه مورد فوق است مجزى است
كفاية الأصول ( فارسى ) — صفحة 359
مساهمون: الآخوند الخراساني
ص٣٥٩