2 - كشف و دلالت بر اثر ، يعنى : گاهى كلمهء ( اقتضاء ) در عليت در علم به ثبوت يك شىء به كار مىرود و لذا ثبوت واقعى شىء ، معلول نيست ، معلول ، علم و اطلاع به آن شىء است ، مثل اينكه گفته شود :
- صيغهء افعل مقتضى در فور است يا تراخى ؟ اقتضاى مرّه دارد يا تكرار ؟
- فلان روايت اقتضاى وجوب عينى نماز جمعه را دارد يا نه دلالت بر تخييرى بودن آن مىكند ؟
نكته : مادّه اقتضاء كه در اين مثال استعمال شده با مادّه اقتضاء كه در مثال ( النار مقتض للحرارة ) آمده فرق دارد . چرا ؟ زيرا : دليل كه اقتضاى وجوب فى الواقع نماز جمعه را ندارد ، چونكه وجوب واقعى نماز جمعه ، تابع و مربوط به مصالح خودش مىباشد و نه مربوط به روايت زراره ، و لذا : استعمال كلمهء اقتضاء در اين مثال به لحاظ تاثيرگذارى در علم و اطلاق ما مىباشد .
به عبارت ديگر : معناى اينكه فلان دليل مقتضى وجوب فلان مسئله است يا نه ؟ اين است كه آيا اين دليل سبب آن مىشود كه شما و يا فلان مجتهد علم به وجوب آن مسئله پيدا كنيد و فتوى به وجوب آن بدهد يا نه ؟
به عبارت ديگر : آيا اين دليل كاشف از وجوب و دلالت بر وجوب مىكند يا نه ؟
علىاىحال : اينگونه مباحث ، لغوى و مربوط به عالم وضع و استعمال و ظهور و دلالت لفظى است و لذا مفهوم اقتضاء بنابراين معناى دوّم عبارتست از كشف و تاثيرگذارى در علم و اطلاع ما و شما . چنان كه مراد از اقتضاء در عنوان مسئله كه آيا صيغهء افعل اقتضاى فور دارد يا تراخى دلالت بر مرّه دارد يا تكرار به معناى دلالت و كشف بود .
* انما الكلام در چيست ؟
در اين است كه : مراد از اقتضاء در عنوان مسئلهء اجزاء چيست ؟ آيا به معناى كشف و دلالت است يا به معناى عليت و تأثير ؟
به عبارت ديگر : مراد از كلمهء ( اقتضاء ) در عبارت ( الاتيان بالمامور به على وجهه هل يقتضى الاجزاء ام لا ) چيست ؟
* با توجّه به مقدمهء فوق مراد آخوند از ( الظّاهر انّ المراد من الاقتضاء هاهنا . . . ) چيست ؟
پاسخ به سؤال اخير است و لذا مىفرمايد مراد از اقتضاء در عنوان بحث همان معناى اولى يعنى تأثير فعلى به نحو عليت است . چرا ؟ زيرا : كلمه ( اقتضاء ) به اتيان به مأمور به نسبت داده شده است و انجام مأمور به با تمام خصوصيات و جهات معتبرهء در آن كاشف از اجزاء نيست بلكه علّت
كفاية الأصول ( فارسى ) — صفحة 277
مساهمون: الآخوند الخراساني
ص٢٧٧