د . مهاجمان شمالى
در اينجا نمىتوانيم به نحو شايسته به مسئلهء هجومهاى باستانى ، از ناحيهء شمال به قفقاز شرقى ، بپردازيم . مىدانيم كه الانها و ساير قفقازيهاى ساكن ارتفاعات ، بخش عمدهء نيروهايى بودند كه سنهسن آرشاكيدى « 1 » ارمنى در اختيار داشت ، و او كسى بود كه هواى سلطنت بر منطقهء شمالى رود كر ، در مجاورت درياى خزر ، را ( ناحيهاى كه بعدها مسقط ناميده شد ) در سر مىپروراند و با برادر ( يا يكى از اقوام ) خود به نام خسرو دوم ، شاه ارمنستان ( 316 - 325 م ) به مخالفت برخاست .
بزرگترين مهاجمان شمالى خزران بودند ، مردمى كه احتمالا به گروه خاصى از تركها تعلّق داشتند و در تمام حوادث ، شمار چشمگيرى از تركان ديگر را با خود همراه مىساختند . در تمام پيكارهاى هراكليوس با خسروپرويز شاه ايران ، خزران جانب امپراتور روم شرقى را گرفتند . در 626 م ، هراكليوس در پاى باروى تفليس ، كه در محاصره داشت ، با زيهبل « 2 » ( سيلزيبول ؟ ) برادرزادهء خاقان ، ملاقات كرد . روم شرقى در قفقاز كه تا ورود اعراب در معرض تاختوتاز خزران باقى ماند ، اقدام توسعه طلبانهاى نكرد . بلاذرى ( ص 194 ) كه اين موضوع مورد تأئيد اوست ، به طور اخصّ از قبله « 3 » ( در شرق شكّى ) كه متعلّق به خزران يا در تصرف آنان بود ، سخن مىگويد . در 240 / 854 ، بخشى از خزران صلحجو به شمكور « 4 » رانده شدند ( نگاه كنيد به : بلاذرى ، ص 203 ) . مروان بن محمد گروهى از خزران را بين رود سمور و شابران جاى داد . قطعا تاخت و
هامش
( 1 ) .Arshakid Sanesan( 2 ) .Ziebel ( Silzibul ? )( 3 ) .Qbala( 4 ) .Shamku ? r