تازهاى ويرانگرانهء خزران در دورهء خلافت هشام ( حوالى 112 / 730 ) و هارون الرشيد ( 183 / 799 ) سبب افزايش جمعيت ايشان در قفقاز شد 51 ( نگاه كنيد به : طبرى ، سلسلهء دوم ، ص 3 و 1530 ، و سلسلهء سوم ، ص 648 ) .
دربارهء شمار هجومها از ناحيهء شمال به قفقاز ، بررسى كامل به عمل نيامده است . در هريك از اين هجومها آثارى از اقامت و استقرار مهاجمان در گوشه و كنار اين سرزمين بر جاى مانده است . شايد كيمريان « 1 » هنگام سرازير شدن به سوى ارمنستان و آسياى صغير ، از پيشروى تدريجى خود ردپايى بر جاى گذارده باشند . حدود نيمهء قرن هفتم ق م اسكوتيها ( سكاها ) « 2 » به دنبال آنان از راه رسيدند . يكى از مراكز ايشان بايد ولايت زاكاسنين « 3 » ( استرابون ، كتاب يازدهم ، فصل 8 ، ص 4 - 5 ) باشد كه در زبان ارّانى ، آن را به غلط شكاشين « 4 » خواندهاند ( « ش » اول ممكن است تحت تاثير « ش » دوم ، يا تلفظ تغييريافتهء ارمنى باشد ) . شايد عجيبتر از همهء اينها ، از راه رسيدن گروهى از مجارها در نيمهء سدهء هفتم ميلادى باشد ، كه در غرب گنجه ، نزديك شمخر ( شمكور ) مستقر گشتند ( نگاه كنيد به اواخر همين كتاب ) .
ه . اعراب
مطالب مربوط به فتح مسلمين در قفقاز را در شرح خود بر متن مورد بحث ، بررسى خواهيم كرد . در اينجا تنها به ذكر پارهاى ملاحظات كلّى مىپردازيم .
هامش
( 1 ) .Cimmerians( 2 ) .Scythians ( Saka )( 3 ) .
( 4 ) .S ? ka - s ? en