قيام بابك ( 201 - 222 / 816 - 837 ) سازمان حكومتى اعراب را بشدّت درهم ريخت ، و بر اثر آن ، در ارّان تغييرات مهمى صورت گرفت ، زيرا ورز تردات دوّم از مهرانيان در 822 م به قتل رسيد و شاهزادهء شكّى به نام سهل بن سنباط لقب ايرانشاهيك 39 را به خويش اختصاص داد . 40
در 853 م بسيارى از اميران ارمنى و آلبانيايى به بين النهرين رانده شدند و اين امر سبب شد كه خاندانهاى اسلامى جديد موقعيتشان را مستحكم سازند . بعد از برچيده شدن بساط ساجديان ( حوالى 317 / 929 ) ، نظام انتخاب مستقيم از طرف خليفه از ميان رفت و راه براى فرمانروايى موروثى خاندانهاى اسلامى هموار گشت ، كه از آن جملهاند : هاشميان دربند ، يزيديان شروان ، مسافريان آذربايجان و شدّاديان گنجه .
ب . نفوذ ايرانى
چنان كه ديديم ، مردم اصلى ارّان گروه خاصى بودند كه با هيچيك از همسايگان بزرگ خود پيوندى نداشتند . البته ايرانيان ، به سبب نياز به دفاع از مرزهاى امپراتورى خود ، از زمانهاى بس قديم به اين ناحيه هم رسوخ كردند . احتمالا ، ابتدا در دورهء هخامنشيان براى بستن معابر قفقاز بر روى مهاجمان كارهايى صورت گرفت . امّا خاطرهء مهمترين استحكامات آن ناحيه ، يعنى دربند ( در ارمنى چور « 1 » ، در عربى الصول ، امّا معمولا باب ) و بسيارى « دروازهها » ( معابر مستحكمشده ) ، در روايات و اخبار ، همراه است با نام شاهان ساسانى كاوات ( قباد بن فيروز ، 488 - 531 م ) و فرزند نامدارش خسرو ( كسرى ) انوشيروان ( 531 -
هامش
( 1 ) .Ch'or