اوليهء آلبانيا در شمال آن رود قرار داشته است ، حال آنكه پيروز آپات « 1 » ( پرتو ، بردعه ) پايتخت بعدى را ، واچه « 2 » ى آلبانيايى در عصر شاهنشاهى پيروز ساسانى ( 457 - 484 م ) بنا كرد .
به گفتهء ماركوارت ( ايرانشهر ، ص 117 ) آلبانيا ، اساسا سرزمينى غيرآريايى بود . 33 در قرن پنجم ميلادى كشيشى ارمنى ، كه آلبانياييها را به مسيحيت نوع ارمنى درآورد ، يكى از زبانهاى آلبانيايى را ( متعلق به گرگرهاى نزديك پرتو ) 34 مستعد كتابت ساخت . به گفتهء موسى خورنى « 3 » ( ج 3 ، فصل 54 ) ، اين زبان « حلقى ، خشن ، غيرتمدنى و بهطور كلّى ناهنجار بود » . الفباى فراموششدهء اين زبان را ، كه پروفسور شانيدزه « 4 » كشف كرد ، شامل 52 حرف بود ، كه نشاندهندهء غناى دستگاه آوايى آن است . 35 جغرافيدانان مسلمان قرن دهم به زبان « رانى » ، كه در بردعه به آن تكلم مىكردند ، اشاراتى دارند . 36 در حال حاضر زبان اودى « 5 » ، كه در دو دهكدهء واقع در شكّى هنوز زنده است ، آخرين شاخهء زبان آلبانيايى به شمار مىرود . 37
مردم آلبانيا چون در دشتهاى وسيع زندگى مىكردند ، همواره در معرض تهاجم بيگانگان قرار داشتند و در آغاز به صورت وابسته به امپراتوريهاى ايران و ارمنستان مىزيستند . در 359 پادشاه آلبانيا به نام اورناير « 6 » در محاصرهء آمد « 7 » از سوى شاپور دوم شركت داشت .
در 461 م شاه ياغى آلبانيا به نام واچه تاج و تخت خود را از دست داد و ظاهرا ساسانيان كشورش را رأسا اداره كردند . حتّى در دورهء
هامش
( 1 ) .Pe ? roz p t( 2 ) .Vache( 3 ) .Moses of Khoren( 4 ) .Shannidze( 5 ) .Udi( 6 ) .Urnayr( 7 ) .Amid