كوزبوسكى در باب داغستان اثرى ارزشمند دارد . 27 با تحقيقات متعدد پروفسور پاخوموف پيشرفت چشمگيرى در زمينهء مطالعهء تاريخ محلى شروان حاصل شده است ، كه از آن جمله است : « دورهء مختصر تاريخ آذربايجان ، همراه با ضميمهاى دربارهء تاريخ شروانشاهان در قرون دهم تا چهاردهم » ( به روسى ) ، باكو ، 1923 ؛ « دربارهء اميرنشين دربند در قرون دوازدهم و سيزدهم » ( به روسى ) ، باكو ، 1930 ؛ و چندين مقالهء مهم ( مثلا دربارهء كتيبههاى پهلوى بر ديوارهاى دربند ) . 28
بهترين تاريخهاى موجز و مختصر محلّى داغستان ، دربند و شروان مقالاتى است كه بار تولد 29 در دايرة المعارف اسلام نگاشته است ، امّا حتى در آنها نيز قرون دهم و يازدهم تقريبا ناديده گرفته شده است . 30
4 . زمينهء تاريخى
مجال محدود اين كتاب اجازه نمىدهد كه به تحليل نامهاى بسيار فراوان قبايل كهن نواحى مذكور در تاريخ الباب يا منابع ارمنى و قديم بپردازيم ، 31 و تنها مىتوان به پارهاى تغييرات ، كه بين عصر باستان تا فتح مسلمين روى داد ، اشاره كرد .
الف . آلبانيا
قديميترين اطلاعات ما دربارهء قفقاز شرقى ، برپايهء گزارشهاى نويسندگانى است كه در لشكركشى پومپيوس در 66 ق م ، همراه او بودهاند . در زبانهاى يونانى و لاتينى دشت آبرفتى كرسفلى و ارس ، كه تا درياى مازندران و ايوريا ( گرجستان ) گسترده است ، آلبانيا خوانده