1 - بسم اللَّه ، جزء فاتحه
بسمله جزئى از سورهء فاتحه است . چند نكته بر آن دلالت مىكند :
اول : شافعى با سند خود روايت كرده كه معاويه به مدينه آمد و در آنجا نماز خواند و بسم اللَّه نخواند و هنگام رفتن به ركوع و سجود هم تكبير نگفت . چون سلام نماز را گفت ، مهاجران و انصار ندا دادند : اى معاويه ، از نماز دزديدى ، بسم اللَّه كو ؟ تكبير هنگام ركوع و سجود كو ؟ سپس نماز را همراه بسم اللَّه و تكبير دوباره خواند .
شافعى گويد : معاويه حاكمى نيرومند و با شوكت بود و اگر آشكار گفتن بسم اللَّه نزد همهء مهاجران و انصار امرى ثابت نبود ، نمىتوانستند به سبب نگفتن بسم اللَّه به او اعتراض كنند . « 1 »
مىگوييم : اگر نه اينكه بسم اللَّه جزء سورهء فاتحه است ، مهاجران و انصار نسبت به نگفتن آن يا بلند نگفتن آن به او اعتراض نمىكردند . اين روايت هم بر جزء بودن بسم اللَّه و هم بر لزوم بلند گفتن آن دلالت مىكند ، پس مىتوان در هر دو مورد به آن استدلال كرد .
دوم : شافعى از مسلم ، از ابن جريج ، از ابن ابىمليكه ، از امسلمه نقل مىكند كه گفته است : رسول خدا صلى الله عليه و آله سورهء فاتحه را خواند ، بسم اللَّه را يك آيه به شمار آورد ، « الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ » را يك آيه ، « الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ » را يك آيه ، « مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ » را يك آيه ، « إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ » را يك آيه ، « اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ » را يك آيه ، « صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ » را هم يك آيه . « 2 »
سوم : حاكم از امسلمه روايت كرده كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در نماز ، « بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ » خواند و آن را يك آيه حساب كرد ، « الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ » را آيهء دوم ،
هامش
( 1 ) . مسند شافعى : ص 13 ؛ تفسير فخررازى : ج 1 ، ص 204 ، مستدرك حاكم : ج 1 ، ص 233
( 2 ) . المستدرك : ج 1 ، ص 232