اين دليل كشف مىشود ) شايسته است كه حال ناقل را نسبت به زمان نقلش از جهت قوهء ضبطش و تقوايش در نقل و بضاعت علمى و ميزان انديشه و اطلاعش بر كتب و اقوال و بررسى و تحقيقش نسبت به اقوال پراكنده و رسيدنش به وقايعى ( كه سبب حدوث آراء ) شده مراعات نمود ، چرا كه احوال علماء در اين امور اختلاف فاحشى دارد ، چنانكه كتبى كه اجماعات در آن نقل شده از جهات مختلف تفاوت دارند .
3 - پس چهبسا كتابى متعلق به فرد غير متتبعى است و در عين حال در نهايت دقت و تحقيق نوشته شده است و چهبسا كتابى متعلق به شخصى متتبع است و حال آنكه بر اساس مسامحه و كمترين دقت پايهريزى شده است .
4 - و كيفيت در يكايك مسائل اينچنين است ؛ زيرا كه آنها نيز از حيث عميق و سطحى بودن مختلفاند . چنانكه ، چهبسا لفظ كاشف از اجماع ( و عبارتى كه دلالت بر سبب مذكور دارد ) به حسب اينكه دلالتش روشن و يا مخفى است با هم اختلاف دارند ، چنانچه هريك از متعلق نقل و زمان آن در تحقق دلالت مذكور دخيل بوده و لذا حكمى كه بر اين نقلها مترتب است نيز مختلف مىشود ، همانطور كه اين مطلب روشن است و نيازى به برهان ندارد .
5 - وقوع ادعاى اجماع در مقام هريك از اقوال يا استدلال رعايت مىشود ؛ زيرا ميان اين دو از برخى جهات تفاوت وجود دارد ، و چهبسا اجماع نوع اول از نظر اعتبار شايستهتر از قسم اول است
پس وقتى در آنچه كلام ناقل مقتضى آن است اجمال و اشتباهى واقع شود ، بعد از توجه به مطالب مذكور به آنچه متيقّن و يا آنچه لااقل از ظاهر كلامش استفاده مىشود اخذ شود ، سپس با آن ملاحظه و همراه كنند آنچه از اقوال را كه معرفت و شناختش به نحو علم و يقين ممكن است . چه آنكه وجهى ندارد با احاطهء تفصيلى بر اقوال ، آن را رها نموده و به منقول اجمالى روى آورند و آن را حجت قرار دهند .
6 - از اين گذشته اگر منقول ( اجمالى ) معلوم و روشن هم مىبود ، ما را از ملاحظهء اقوال ديگر كه دخالت بسزايى در كشف حجت دارند در استكشاف حجت معتبره كفايت نمىكرد ، چه رسد به اينكه اين گونه نباشد و ظنى باشد .
7 - و نيز غير از ( ملاحظه اقوال تحصيل شده با اجماع منقول ) ، ساير امورى كه در استكشاف رأى معصوم به حسب آنچه كه در مقام اسباب مورد اعتماد قرار مىگيرد مورد ملاحظه و انضمام واقع مىشود همانطور كه مقتضاى اجتهاد همين است ، اعم از اينكه از ادلّهء ظنيّه و يا علميّه باشند ، اقوالى كه خود ، آنها را قبل از ناقل به دست آورده و يا پس از آن برايش معلوم گشته و يا همزمان با نقل ، به آنها آگاهى پيدا كرده جهت رسيدن به حكم واقعى بايد مورد لحاظ و اعتبار قرار بگيرد .
رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — صفحة 168
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص١٦٨