ديگر ، جز به خبر صادق شناخته نشده است ، و گرنه عقل به قُبح يكى و حُسن ديگرى قضاوت نمىكند . چنين كسانى به راستى گمان سوء دربارهاش بردهاند . » « 1 » هفدهم . كمالالدّين سهالى « 2 » گويد :
« حُسن و قُبح افعال براساس نظريهء غالب ، عقلى است ، و آن مذهب ابومنصور ماتريدى است ، بر پايهى بطلان ترجيح بلامرجّح ، و اين كه اگر بعضى افعال را ملاك ثواب و ستايش ، و بعضى ديگر را ملاك عقاب و سرزنش قرار دهد ، بدون موجب مرجّحى از ذاتش قطعاً محال است ، و آفريدگار حكيم مرجوح بلكه مساوى را ترجيح نمىدهد . و به طور كلّى ، حكمت آن امر حكم مىكند كه تخصيصهاى افعال به نتيجههايش ، بناچار بايستى مرجّحى از ذاتشان داشته باشند . كه در جايش توضيح داده شد .
چه نيكو گفته است استاد بزرگ محيىالدّينبنعلى عربى در يكى از كتابهايش : اگر در افعال ، ويژگى مخصوصى بيانگر ثمرهى ويژهاش نباشد ، هم كارهايى كه بر پايهى هواى نفس است ، و هم آن چه بر خلافش است ، در تعلّق ثمرههايش يكسان خواهند بود ، و لازمهاش نسبت ظلم به خداوند است كه او از آن برتر است ، چرا كه همهى طاعتهاى واجب بر خلاف هواى نفس مىباشد و لذا پيامبر صلى إله عليه [ و آله ] و سلم فرمود : برترين عبادتها پر زحمتترين آنهاست . بلكه فعل بر خلاف هواى نفس عين طاعت مىباشد ، و همهى گناهان موافق هواى نفس است ، بلكه موافقت با هواى نفس عين معصيت است . و اگر در واقع نسبت طاعتها يكسان بود كه ملاك ثواب و عقاب قرار داده شوند ، و نيز گناهان ملاكى براى آنها قرار داده شوند ، پس تحريم گناهان كه لازمهء آن بازداشتن نفس از شهوتها در دنيا است ، و واجب كردن طاعتها به مغلوبكردن نفس در مورد آنها بدون ضرورتى برانگيزاننده ظلم است ،
هامش
( 1 ) . زادالمعاد فى هدى خيرالعباد 2 : 99 .
( 2 ) . از علماى هند كه صاحب آثارى است . در سال 1175 درگذشت .