سخنش امر و نهى و اخبار و استخبار است ، و وجود اين صيغه در ازل غيرممكن مىشود و نيز محال است كه معنيش ، آن باشد كه مراد از « أمر » براى شارع ، اختصاص به اين صيغه دارد ، بلكه مراد شارع از « أمر » ، وجوب فعل بر بنده است ، كه در نظر ما همان معنى آزمايش است و از پيش بدون اين صيغه ، وجود ثابت شد ، مگر نه اين است كه ايمان بر كسى واجب مىشود كه دعوت بدون ورود به گوش به او نرسيده است .
ابوحنيفه گويد : اگر خداوند متعال پيامبرى نمىفرستاد ، بر خردمندان واجب مىشد كه به عقلهايشان او را بشناسند .
اين كلام حمل مىشود بر اين معنى كه دربارهى بنده در شرعيات ، مراد به اين صيغه اختصاص دارد ، تا اين كه فعل پيامبر به منزلهى گفتهاش : افعلوا « انجام دهيد » نباشد . » « 1 » هفتم . قارى گويد :
« عقل ابزارى براى شناخت است ، گرچه در حقيقت خداوند متعال موجب است و به روايت از ابوحنيفه وجوب ايمان به عقل است . حاكم شهيد در « المنتقى » آورده است كه ابوحنيفه گفت : عذرى براى كسى در نادانى به خالقش نيست ، براى آنچه در آفرينش آسمانها و زمين و خلقت خودش و ديگران مىبيند ، و اين كلام خداوند متعال را تأييد مىكند : « قالت رسلهم أفي اللَّه شك فاطر السّماوات و الأرض » و كلامش را :
« و لئن سألتهم من خلق السّماوات و الأرض ليقولنّ اللَّه » و حديث : « كلّ مولود يولد على فطرة الاسلام فأبواه يهوّدانه و ينصّرانه و يمجّسانه » . گفت : و بر اين عقيدهاند استادان ما از اهل سنّت و جماعت .
تا آنجا كه استاد امام ابومنصور ماتريدى دربارهء كودك عاقل گويد : معرفت خداى متعال بر او واجب است و اين گفتهى بسيارى از استادان عراق است ، بر خلاف بسيارى از استادان ما ، به دليل عموميّت حديث نبوى صلى إله عليه [ و آله ] و سلم : « قلم از سه
هامش
( 1 ) . الاصول ، فصل فى الأمر ، از بحث اوّل در كتاب خداوند : 101 .