همهى صفات معتبر بر پا نمىشود .
به اين دو امر پاسخ دادهاند : يكى اين كه هدف ، مبالغه به وسيله آن است ، دوم آن كه تأكيد آن بيش از همه است .
عقيده به اين كه منقطع است ، بعيد مىباشد ، چون ( استثناى ) مفرغ است و هر مفرّغ متّصل است چون از تماميّت آن است » . « 1 » گويم :
بنابراين ، عموميّت منزلت - با انتفاء فصيحتر بودن و بزرگسالى و برادرى نَسَبى - به حال خود خواهد بود ، چون غيراز آن تأكيد بيشتردارد ، كه خلافت و واجببودن اطاعت و عصمت و برترى باشد ، يا اين كه هدف مبالغه است . و قزوينى گفت : « بسنده كردن ، حقيقى و غير حقيقى دارد ، و هر يك از آنها دو گونه است : بسنده كردن موصوف بر صفت ، و بسنده كردن صفت بر موصوف . اولى از حقيقى مانند : « ما زيد إلّاكاتب » وقتى بخواهند به كسى ديگر متّصف نشود ، و معمولًا به ايجاد نمىرسد ، چون احاطه به صفتهاى يك شىء دشوار است . و دومى بسيار است مانند : « ما فى الدار إلّازيد » كه ممكن است مقصود از آن مبالغه باشد ، چون به ديگرى غير از فرد ذكر شده توجّه ندارد » . « 2 » تفتازانى آن را در شرحش « المطوّل » توضيح داده است . « 3 » گويم :
در مطابقت مطالب يادشده بر استثنا در حديث شريف ، مانعى وجود ندارد ، پس شبههى دهلوى باطل مىشود .
در پرتو حديث « بار سفر مبند جز . . » . و آنچه محدثين گفتهاند
( 7 ) بخارى از ابوهريره نقل كرده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمودند : « جز براى سه مسجد بار سفر مبند : مسجد الحرام و مسجد الرّسول و مسجد الأقصى » « 4 »
هامش
( 1 ) . المختصر فى علم الأصول با شرح عضدى 2 / 142 .
( 2 ) . تلخيص المفتاح .
( 3 ) . المطوّل فى شرح تلخيص المفتاح : 204 - 205 .
( 4 ) . صحيح بخارى : 2 / 76 .