اين لفظ بر آن اطلاق مىشود در منقطع ، مجازى است ، پس استثناء بر فعل متكلّم و بر مستثنى و بر همان صيغه اطلاق مىشود » . « 1 » پس چرا آنچه را كه خود تقرير مىكنند ، اگر اماميه به آن احتجاج كنند ، به انكارش پردازند ؟ !
2 - « إلّا أنّه لا نبىّ بعدى » بر « الّا النبوة » حمل شده است :
دوم اين كه بگوييم : « الّا أنّه لا نبى بعدي » بنابر قاعدهى حمل بر معنى ، بر « إلّا النبوة » حمل شده است ، زيرا هرگاه نبوّت بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم به طور مطلق منتفى باشد ، پس نبوّت اميرالمؤمنين عليه السلام نيز بعد از ايشان منتفى است ، پس « الّا النبوّة » لازم « الّا أنّه لا نبى بعدى » است ، و سخن پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم : « إلّا أنّه لا نبيّ بعدى » از قبيل ذكر ملزوم و اراده كردن لازم است .
قاعدهى ياد شده از قاعدههاى معروف و مشهور است .
سيوطى تحت عنوان « حمل بر معنى » در الخصائص گويد : اين شرح ، كنكاش ژرفى از عربى ، و روش دور و درازى است ، و در قرآن و در سخن فصيح نثر و شعر هم آمده است ، مانند مؤنّث كردن مذكّر و مذكّر كردن مؤنّث ، و تصوّر معنى واحد در جماعت ، و جماعت در واحد ، و در حمل دوم بر يك لفظ كه ممكن است حمل اوّل بر او باشد ، چه آن لفظ اصل يا فرع يا غير از آن باشد .
نمونهى مذكّر كردن مؤنّث ، كلام خداى متعال است : « فلمّا رأى الشّمس بازغة قال هذا ربّي » يعنى اين شخص . « فمن جائه موعظة من ربّه » چون « موعظة » و « وعظ » يكى است . « إنّ رحمة اللَّه قريب من المحسنين » در اينجا از « رحمة » ارادهى باران كرده است .
نمونهى مؤنّث كردن مذكّر ، قرائت كسى است كه خوانده است : « تلتقطه بعض السيارة » و اين كلام : « ذهبت بعض أصابعه . » اينها مؤنّث شدهاند چون « بعض السيارة »
هامش
( 1 ) . التلويح فى كشف حقائق التنقيح ، پايان ركن دوم از قسم اوّل باب البيان .