معرفت الهى مربوط به معرفت نفس است ، عن علي عليه السّلام : « من عرف نفسه فقد عرف ربه » « 1 » .
نفس را بر دو معنى اطلاق كنند : يكى ذات وذات حقيقت شيء « 2 » را گويند ، گويند فلان چيز به نفس خود قائم است .
ديگر : نفس ناطقهء انسان كه عبارت است از مجموع خلاصهء لطائف اجزاء تركيب بدن كه آن را روح حيواني وطبيعي خوانند « 3 » .
وديگر : نفس امّاره كه ولايت وجود در تحت تصرّف واستيلاء غلبه أو بود . ولوّامه وقتي شود كه تدبير ولايت وجود به تصرّف دل مفوّض گردد ، وهنوز از نوازع صفات نفس وتمرّد واستعصاى آن بقاياى چند مانده باشد وبدان جهت پيوسته خود را ملامت كند . مطمئنّه آن وقت شود كه عروق نزاع وكراهت بكلّى از وى منتزع گردد واز حركت منازعت با دل مطمئن شود « 4 » .
وقلب بر دو معنى اطلاق مىشود : يكى گوشتى است به شكل صنوبر كه مىباشد در جانب أيسر « 5 » سينه واندرونش خالى است ودر آن خون سياهى است كه منبع ومعدن روح است ، وديگر قوّت لطيفه ربانيّه روحانيّه است كه أو را تعلقي است به قلب جسماني شبيه به تعلق اعراض به أجسام وأوصاف به موصوفات ، يا تعلّق مستعمل آلت به آلت ، يا متمكن به مكان « 6 » .
وروح نيز اطلاق بر دو معنى مىشود :
أول : چيزى لطيف است كه منبعش اندرون قلب جسماني است وپراكنده
هامش
( 1 ) بحار الأنوار : 58 / 99 .
( 2 ) ج : چيزى .
( 3 ) مصباح الهداية ومفتاح الكفاية : 80 - 83 .
( 4 ) مصباح الهداية ومفتاح الكفاية : 84 .
( 5 ) الف ، ب : يسار .
( 6 ) احياء العلوم : 3 / 3 .