وجمعى از محققين فرقهء محقّه بر آنند كه وجود مطلق مشترك لفظي است - هرچند كه بعد از اين ؛ تضعيف اشتراك لفظ خواهد آمد - ووجودات متباينند ، وواجب الوجود موجود است به محض ذات وصرف حقيقت وهويّت خود بىاعتبار امر ديگر با أو ، به اين معنى كه ذات واجب كه عبارت از حقيقت وهويّت اوست نه نفس وجود است ونه فرد وجود ونه معروض فرد وجود بلكه حقيقت على حدّه وجدا از ما سوى ونائب مناب فرد وجود است در ترتب آثار ، پس صدق حمل موجود بر ذات واجب به خصوصيّت ذات اوست بىملاحظهء امر ديگر با أو ، يعنى بىقيام مبدأ موجود به ذات أو ، مانند حمل ذاتيّات كه بىواسطهء قيام مبدأ محمول است بر ذات موضوع ، به خلاف ذات ممكن كه صدق حمل موجود بر آن به وساطت قيام وعروض حصّهاى از وجود است ، چون حمل عرضيّات - كه به واسطهء قيام مبدأ - محمول است بر ذات موضوع ، وبر اين قياس است نسبت ساير صفات حقيقيّه ومحمولات انتزاعية كه منشأ انتزاع ومصداق حمل خصوص ذات واجب ومحض هويّت اوست بدون اعتبار امر ديگر ، وبه اين جواب بر تقدير اتمام اندفاع دليلين ظاهر است كما لا يخفى .
وچون كلام به اين مقام رسد ، صوفيه از اثبات وحدت وجود به طريق عقل عاجز شوند ، عقل شريف را كه از جملهء حجج الهيّه است - چنانكه در اخبار بسيار به « إياك آمر وايّاك أنهى » « 1 » و « بك أثيب وبك أعاقب » « 2 » مخاطب است - از منصب حكومت وحجيّت معزول نموده ، وبراهين قطعيّهء أو را بىواسطه قدح وجرح معقولى از درجهء اعتبار ومرتبهء اقتدار ساقط وهابط دانسته ، به تمثيلات سخيفه وتخيّلات ضعيفه وتسجيع عبارات وترصيع
هامش
( 1 ) كافى : 1 / 10 حديث 1 ، بحار الأنوار : 1 / 96 حديث 1 و 4 ، وسائل الشيعة : 1 / 39 حديث 62 .
( 2 ) عوالي اللئالي : 4 / 99 حديث 142 ، بحار الأنوار : 1 / 97 حديث 9 .