امام در پاسخ مىفرمايد : خير اين چيزها شرعا اماره نيست بلكه بايد يقين كند كه خوابيده است تا وضو بر او واجب شود ، بايد يك نشانهء روشنى در اختيار او باشد تا وضو واجب شود .
سپس حضرت فرمودند : و الّا فانّه على يقين من وضوئه و لا ينقض اليقين ابدا بالشكّ و لكن ينقضه بيقين آخر . « 1 »
* كدام فراز حديث محل استشهاد شيخ است ؟
فراز و فقره اخير روايت .
* غرض شيخ از عبارت ( و لا يضرّها الاضمار ) قبل از نقل حديث مزبور چيست ؟
پاسخ به يك سؤال مقدر است كه تقديرش چنين است : آيا مضمره بودن اين روايت يعنى اينكه راوى ، مروى عنه را با اسم ظاهر به صورت ضمير آورده است كه قلت له ، ضررى به سنديت حديث نمىزند ؟ و لذا در يك عبارت كوتاه مىفرمايد : مضمره بودن در اين مورد ضرر به جائى نمىزند . چرا ؟
اولا : بخاطر شأن عظيم و جايگاه بلند زراره است كه پس از امام عليه السّلام افقه فقهاء مكتب صادقين عليهما السلام است . از آنجا كه جناب زراره جز از امام نمىپرسيد ، خود قرينه است كه مروىّ عنه امام باقر عليه السّلام بوده است .
ثانيا : احتمال قوى اين است كه اين اضمارها بخاطر تقطيع باشد نه اينكه از اوّل بوده باشد .
به عبارت ديگر : زراره و امثال او كارشان اين بود كه مدام به خدمت امام عليه السّلام رسيده و روايات صادره را ضبط و ثبت مىكردند ، فى المثل : فردى صبح به محضر امام عليه السّلام مىرسيد ، مسألهاى را از امام عليه السّلام مىپرسيد ، امام هم پاسخى مىدادند و آقاى زراره در دفتر حديثش مىنوشت :
سئل عن الباقر عليه السّلام و يا عن الصادق عليه السّلام عن ؟ ؟ ؟ فى الغنم السّائمة فقال عليه السّلام : فى سائمة الغم زكات مثلا .
پس از او نفر بعدى آمده سؤال ديگرى را مطرح مىكرد و امام عليه السّلام هم پاسخى مىدادند زراره نيز در دفترش مىنوشت و قيل له ( ع ) و يا قلت له ( ع ) و يا سئل عنه ( ع ) و هكذا .
اين ضمير و يا ضماير بازمىگردد به صدر صفحه و نام امام باقر عليه السّلام و يا امام صادق عليه السّلام امّا بعدها كه اين احاديث قطعهقطعه شده و هريك در بابى قرار گرفت و نوشته شد ، اكنون كه ما به سراغ كتب مدون حديثى مىرويم با اين احاديث مضمره روبرو مىشويم كه قال زراره : قلت له و . . .
هامش
( 1 ) . وسائل الشيعة ، ج 1 ، ص 245 ، ح 1 .