دنباله
توبه از بعضى از گناهان مذكور - يعنى ارتكاب محرمات و ترك واجبات - واجب شرعى است ، بدين معنى كه هر كه اين توبه را ترك كند و اين گناهان را مرتكب شود سزاوار آتش دوزخ و عذاب الهى خواهد بود ، و در اين وجوب همه مردم يكسانند ، و تكليف همه به آن موجب فسادى در نظام كلَّى نيست . و امّا توبه از بعضى ديگر از گناهان مانند خيالات و وسوسه ها و انديشه هائى كه بر دل عارض مىشود و قصور در معرفت جلال و عظمت خداوند و امثال اينها به اين معنى واجب نيست ، زيرا با انتظام عالم منافات دارد ، از اين رو كه اگر همه خلق مكلَّف باشند كه از خدا چنان كه شايسته است بترسند ، اسباب زندگانى را رها مىكنند و دنيا را يكسره فرو مىگذارند ، و اين منجر به از ميان رفتن خود تقوا مىشود ، زيرا اگر زندگى مختل و تباه شود ديگر آسودگى خيال براى كسى باقى نمىماند تا تقوا داشته باشد . پس به اين اعتبار توبه از هر امرى كه رجحان داشته باشد واجب نيست ، بلكه به معنى ديگر واجب است ، و آن عبارت است از اينكه هر كه بخواهد به خدا نزديك شود و به مقام محمود و درجات عالى برسد بايد از آنها نيز توبه كند . پس كسى كه به اصل نجات [ از عذاب ] قانع و خرسند باشد اين توبه بر او واجب نيست ، و كسى كه طالب وصول به مراتب عالى و ارجمند است بر او واجب مشروط است ، يعنى مطلوب او بستگى به آن دارد ، چنان كه درباره انبياء و اولياء و بزرگان عرفا و علما حال بدين منوال بوده است ، و از اين جهت است كه لذات دنيا را بكلَّى رها كردند . بنابراين آنچه از استغفار و توبه انبياء و اوصياء وارد شده است همانا از ترك دوام و پيوستگى ذكر ، و غفلت از مقام شهود و استغراق [ 1 ] به سبب اشتغال به امور مباح بوده است نه از گناهانى مانند گناهان ما ، كه ايشان از اين گناهان پاك و
هامش
[ 1 ] استغراق آنست كه قلب ذاكر در اثناء ذكر حتى به خود ذكر و قلب التفات و توجه ندارد و عرفا اين حالت را فناء تعبير مىكنند . م .