خالص ، ترقى مىكند ، بدين سان كه در هر چيزى جز خدا نبيند ، زيرا اگر غير او را ببيند ، نه از اين حيث كه از او و براى او و بواسطهء او و به سوى اوست ، مشرك به شرك خفى است .
11 - تبرّى : و آن اين است كه از قدرت و قوّت خود برى و بيزار شود و خود را به ديدهء رضا و پاكى ننگرد . پس چون آياتى بخواند كه در آنها از نيكان ستايش شده و به آنان وعدهء نيك داده شده ، خود را در آن مقام نبيند و در زمرهء ايشان نينگارد ، بلكه اهل صدق و يقين را از آنان شمارد و شوق نمايد كه خدا او را بديشان پيوندد .
و هر گاه آيات وعيد و مذمّت گناهكاران را بخواند ، خود را به نظر آورد ، و از ترس و بيم بينگارد كه مخاطب اوست . مولاى ما امير مؤمنان عليه السّلام به اين معنى اشاره دارد كه در وصف متّقين مىفرمايد : « و چون به آيه اى برخوردند كه در آن بيم دادن و تهديد است ، گوشهاى دل خود را بر آن مىگشايند ، و چنان پندارند كه بانگ فرياد و غرّش دوزخ به گوشهاى ايشان مىرسد » .
و چون قارى خود را در قرائت مقصّر ديد ، همين سبب تقرّب او خواهد شد .
زيرا هر كه در عين قرب بعد ديد ، به او لطف شده كه بواسطهء خوف او را به درجهء بالاترى از درجات قرب رسانند ، و هر كه در عين بعد قرب ديد ، گرفتار مكر ايمنى شده كه او را به درجه اى فروتر از درجات بعد مىكشانند . و هر گاه خود را به چشم رضا ديد ، به نفس خود محجوب و در پرده است . و اگر از حدّ التفات و توجّه به خود فراتر رفت و در قرائت بجز خداى تعالى مشاهده نكرد ، راز ملكوت به حسب احوال او برايش كشف مىشود ، پس چون آيات رحمت و اميد را بخواند و حالت شكفتگى و انبساط در او پديد آيد و صورت بهشت براى او هويدا گردد ، آن را چنان مشاهده مىكند كه گويى به چشم مىبيند ، و اگر خوف بر او غلبه كرد ، جهنّم برايش پديدار مىشود ، تا جائى كه انواع عذاب آن را مىبيند ، و اين براى آنست كه كلام خداى عزّ و جلّ مشتمل است بر آسان گيرى و لطف ، و شدّت و سختگيرى ، و مايهء اميد و ترس است ، و اين به حسب اوصاف او يعنى رحمت و لطف يا قهر و سخت گرفتن و انتقام است .
پس به اعتبار مشاهدهء كلمات و صفات ، دل در حالات مختلف تغيير مىكند ،
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 470
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٤٧٠