از او مىشنود ، و بر اين تقدير حال او تملَّق و سؤال و تضرّع و زارى است .
دوم - آنكه در دل چنان ببيند كه گوئى پروردگار به لطف و كرم خود به او خطاب مىكند و به احسان و انعام خود با او سخن مىگويد ، و مقام او هيبت و حيا و تعظيم و گوش فرا دادن است .
سوم - آنكه در كلام متكلَّم را و در كلمات صفات را ببيند ، و به خود و تلاوت خود التفات نكند ، و نه حتّى به نعمتى كه به او تعلَّق گرفته است ، بلكه همهء همّت و فكر او مقصور و منحصر بر صاحب كلام باشد ، كه گوئى چنان مستغرق مشاهدهء اوست كه پرواى غير ندارد . و اين درجهء مقرّبان و صدّيقان است ، و دو درجهء پيشين مرتبهء اصحاب يمين است ، و آنچه غير از اينهاست مرتبهء غافلان است .
و حضرت سيد الشهداء - ارواحنا فداه - از بالاترين درجه ( درجهء سوم ) خبر داده و فرموده است : « آن كه براى بندگان خود در كتاب خود ، بلكه در هر چيزى ، تجلَّى كرد و خود را در خطاب خويش ، بلكه در هر نورى ، به ايشان نمود » .
و امام صادق عليه السّلام به همين درجه اشاره دارد آنجا كه فرموده است : « به خدا قسم كه خداى عز و جل در كلام خود براى خلق خود تجلَّى كرده است و ليكن او را نمىبينند » . و روايت است كه : « آن حضرت را در نماز حالتى روى داد كه بيهوش افتاد ، چون به هوش آمد در بارهء آن پرسيدند ، فرمود : پيوسته آيه را بر قلب خود تكرار كردم تا آن را از صاحب كلام شنيدم ، و جسم را طاقت مشاهدهء قدرت او نماند » .
و اگر كسى به اين درجه رسيد شكفتگى و بهجت او شدّت مىيابد ، و شيرينى و لذت تلاوت او عظيم خواهد شد . يكى از حكيمان گفته است : « من قرآن مىخواندم و حلاوتى نمىيافتم ، تا آنكه آن را به گونه اى تلاوت كردم كه گويا از رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم مىشنوم كه بر ياران خود مىخواند ، سپس به مقامى بالاتر ترقّى كردم ، و آن را به نحوى خواندم كه گويا از جبرئيل مىشنيدم كه بر رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم القاء مىكرد ، در اين هنگام چنان لذت و نعمتى يافتم كه از آن صبر نتوانم كرد » .
و حذيفه گفت : « اگر دلها پاك گردد ، از خواندن قرآن سير نمىشود » . و اين بدان جهت است كه دلهاى پاك از كلام به مشاهدهء صاحب كلام ، بلكه به توحيد
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 469
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٤٦٩