جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 456

ذكر دو گونه است : يكى ذكر خالص با هماهنگى و موافقت دل ، و ديگرى ذكر صادق كه ياد غير او را نفى مىكند ، چنان كه رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم فرمود : « خداوندا مرا توانائى احصاى حمد و ثناى تو نيست ، تو آنچنانى كه خود حمد و ثناى خويش كرده اى » . و رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم با همهء علمى كه به حقيقت ذكر خداى عز و جل داشت و در اين ميدان گوى سبقت را از همگان ربوده بود براى ذكر خود ارزش و مقدارى قائل نبود . [ پس : جائى كه عقاب پر بريزد - از پشّهء لاغرى چه خيزد ] و غير او بطريق اولى ناتوان و عاجزند ، و كسى كه بخواهد خداى تعالى را ياد كند ، بايد بداند كه ما دام كه خدا بنده را به توفيق ذكر خود ياد نكرده است ، بنده را ياراى ياد او نيست « ( 1 ) . تتميم فضيلت اذكار اذكار بسيار است ، مانند تهليل ( لا إله الا اللَّه ) و تسبيح ( سبحان اللَّه ) و تحميد ( الحمد للَّه ) و تكبير ( اللَّه اكبر ) و حوقله ( لا حول و لا قوّة الا باللَّه ) و تسبيحات اربعه ، و اسماء حسناى الهى ، و غير اينها . و در فضيلت هر يك از اينها اخبار بسيار وارد شده است ، و مواظبت و مداومت بر هر يك موجب صفاى نفس ، و گشادگى سينه مىشود ، و هر ذكرى كه دلالت آن بر عظمت و جلال و عزّت و كمال الهى بيشتر باشد افضل است . و از اين رو گفته‌اند كه افضل همهء اذكار تهليل است ، زيرا دلالت بر يگانگى خدا و استناد كلّ به او مىكند ، و بسا كه دلالت بعضى از نامهاى خداى تعالى در بيان مرتبهء او بيشتر باشد ، و عارفى كه به سوى خدا سلوك مىكند مىداند كه : گاهى از عظمت و جلال خدا و شدّت كبريا و كمال او چيزى در دل بر انگيخته مىشود كه تعبير از آن به اسم ممكن نيست .