با طبع او سازگار و به آن معتاد مىشود كه نمىتواند آن را ترك كند ؟ كه نفس آنچه را كه عادت كرد تحمّل مىكند : « نفس به عادتى كه به او بدهى عادت و خو مىكند » .
و چون به ياد خدا انس حاصل شد از غير خدا منقطع مىگردد ، و ما سوى اللَّه هنگام مرگ از او جدا مىشود و بجز ياد خدا باقى نمىماند ، كه اگر به او انس گرفته باشد بهره مىبرد و به سبب جدائى و انقطاع موانع در لذت و بهجت مىباشد ، زيرا نيازهاى ضرورى در زندگى او را از ياد خدا غافل مىكرد ، ولى بعد از مرگ عايق و مانعى نمىماند ، پس گوئى ميان او و محبوب او حايلى نيست ، و خوشحالى و شادمانى او عظيم خواهد بود ، و از زندانى كه مانع انس دائم به محبوب بود رها و خلاص مىشود ، و از اين انس بعد از موت در لذت و بهجت مىباشد تا در جوار الهى فرود آيد و از ياد به ديدار بالا رود .
امام صادق عليه السّلام فرمود : « هر كه براستى ( نه به زبان تنها ) به ياد خدا باشد مطيع اوست ، و هر كه از او غافل باشد عاصى و گناهكار است ، و طاعت نشانهء هدايت است ، و معصيت علامت گمراهى است ، و اصل هدايت و گمراهى ياد و غفلت است ، پس دل خود را قبلهء زبان خود ساز ، و آن را حركت مده مگر به اشارهء دل و موافقت عقل و رضاى ايمان ، كه خداى تعالى به نهان و آشكار تو دانست ، و مانند كسى باش كه در حال نزع روح باشد ، يا كسى كه در روز عرض اكبر ايستاده است ، و نفس خود را به غير آنچه پروردگارت به آن مكلَّف ساخته از امر و نهى و وعد و وعيد مشغول مكن ، و دل خود را به آب اندوه بشوى ، و به ياد خداى تعالى باش كه او به ياد توست ، او تو را ياد مىكند و حال آنكه از تو بىنياز است ، و ياد كردن او تو را بزرگتر و مرغوبتر و ستوده تر و پيشتر است از ياد كردن تو او را ، و معرفت تو به ذكر او بايد فروتنى و شرم و شكستگى تو را در پى آورد ، و در نتيجهء آن كرم و فضل پيشى گيرندهء او را مىبينى ، و در اين هنگام طاعت و عبادت خود را در جنب نعمتهاى او كم و ناچيز مىيابى هر چند در نظر تو بسيار باشد . و اگر ذكر خود را ببينى و در نظر تو جلوه كند اين باعث ريا و خودبينى و سفاهت و درشتخوئى تو و زياده ديدن طاعت و فراموش كردن فضل و كرم او خواهد شد ، و زياد نمىشود به اين پندار باطل مگر دورى از خداى تعالى ، و بدست نمىآيد از گذشت عمر تلف شده بجز وحشت . و
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 455
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٤٥٥