مقصد سوم ذكر - فضيلت اذكار - دعا
بدان كه هر مؤمنى بايد به ذكر و دعا بخصوص در عقب نماز واجب بسيار توجّه كند ، و در فضيلت ذكر و دعا آيات و اخبارى وارد شده كه شمارش آنها ممكن نيست ، و چون مشهور است نيازى به ذكر آنها در اينجا نيست .
فصل 105 ذكر
امّا ذكر سودمند آنست كه بر دوام يا در اكثر اوقات باشد ، با حضور قلب و فراغت خاطر ، و توجّه كلَّى به خالق متعال ، تا اينكه ياد او در دل قرار گيرد و روشنى عظمت او بر دل بتابد ، و با دميدن نور او بر دل سينه گشاده شود ، و اين غايت و ثمرهء همهء عبادات است . و براى ذكر اوّلى است و آخرى . اوّل آن موجب انس و محبّت است ، و آخرش را انس و محبّت باعث مىشود ، و مطلوب اين انس و محبّت است .
زيرا كه بنده در آغاز به زحمت و دشوارى دل خود را از وسوسه ها و زبان خود را از ياوه گوئى باز مىدارد و به ذكر خدا وا مىدارد ، پس اگر توفيق پايدارى و مداومت يافت به آن انس مىگيرد و محبّت خدا در دل او ريشه مىكند . و هر كه چيزى را دوست دارد آن را بسيار ياد مىكند . و هر كه چيزى را بسيار ياد كرد ، اگر چه به مشقّت و تكلَّف باشد ، آن را دوست مىدارد . و از اينجاست كه يكى از ايشان گفته است :
« بيست سال با قرآن به رنج و مشقّت بسر بردم ، سپس بيست سال به آن متنعّم و بهره مند شدم » . و نعمتها جز از انس و محبّت سر نمىزند ، و انس و محبّت جز از پايدارى و مداومت بر رنج و مشقّت طولانى پديد نمىآيد ، تا تكلَّف موافق طبع گردد . و چگونه اين بعيد انگاشته شود و حال آنكه كسى كه ابتدا طعامى در ذائقهء او ناگوار است و به زحمت آن را مىخورد با مواظبت و مداومت بر آن سرانجام چنان