وَ ارسَلنَا الرِّياحَ لَواقِحَ 15 : 22 ( حجر ، 22 ) « و بادها را بارور كنان فرستاديم » و اين بارورى نتيجهء ازدواج ميان هوا و آب و خاك است [ 1 ] . امّا اين امر در رويانيدن آن در سرماى زياد كافى نيست و به حرارت بهار و تابستان نياز دارد . پس اين چهار سبب است كه رويش دانهء گندم به آنها محتاج است . و آب ناگزير بايد از درياها و رودخانه ها و چشمه ها و نهرها و جويها به زمين زراعت كشيده شود ، پس بنگر كه چگونه خدا اين همه را آفريد . و چون بسيارى از زمينها بلند است كه آب چشمه ها و كاريزها به آن نمىرسد ، خداوند ابرهاى متراكم پر آب را آفريد ، و بادها را بر آنها گماشت تا آنها را به اطراف عالم از بلنديها و پستيها برانند ، و به قدر حاجت بهنگام بهار و پائيز بر زمينها ببارند . و كوهها را آفريد تا آبهاى آنها محافظت شود و بتدريج قدر نياز از چشمه ها بيرون آيد ، و اگر يكباره آنها بيرون مىآمد شهرها را به زير آب فرو مىبرد و كشت و چهارپايان را تباه مىساخت . و نعمتهاى خداى تعالى و شگفتيهاى صنع و حكمت او در ابرها و درياها و كوهها و بارانها را نمىتوان بر شمرد .
و امّا حرارت ، چون ممكن نيست از آب و زمين كه هر دو سردند پديد آيد ، خداوند خورشيد را آفريد ، و آن را رام كرد ، و با وجود دورى از زمين آن را به تناوب سبب حرارت گردانيد تا گرما و سرما بهنگام نياز حاصل شود . و اين از كمترين حكمتهاى بىشمار خورشيد است .
امّا نباتات وقتى از زمين سر بر مىآورند و بلند مىشوند در ميوه هاى آنها سختى و صلابتى هست و به رطوبتى نياز دارند كه آنها را نرم كند ، پس خداوند ماه را آفريد و در آن خاصيّت تر و نرم كردن قرار داد ، چنان كه شب هنگام چون سر
هامش
[ 1 ] با اينكه آيهء فوق الذكر را بعضى از مفسّران معاصر اشاره به تلقيح گياهان بوسيلهء بادها و افشاندن گرده هاى نطفهء نر و بارور ساختن گياهان گرفتهاند و آن را از دلائل اعجاز علمى قرآن شمردهاند ، به قرينهء ما بعد آيه فانزلنا من السماء ماء فاسقيناكموه 15 : 22 مىتوان گفت كه تلقيح بادها براى باريدن باران است . گوئى ابرها بوسيلهء بادها آميزش مىكنند و باردار مىشوند و فرزندان خود يعنى دانه هاى باران را به زمين فرو مىفرستند . اما مؤلَّف بزرگوار تعبير آميزش ميان هوا و آب و خاك را به كار برده كه سبب بارورى يعنى روئيدن گياهان و دادن محصول و ميوه است . م .