فصل 68 شگفتيهاى خوردنيها
عمدهء آنچه خوردن به آن بستگى دارد و اصل و ملاك آن است ، غذاهاى خوردنى است ، و در آفرينش آنها عجايب بسيار و بىشمار و اسباب بىنهايت است .
و عدد غذاها و خوراكها چنان از حد افزون است كه شمارش آنها ممكن نيست ، تا چه رسد به بيان شگفتيها و اسباب آنها . و ما همه را مىگذاريم ، و از جملهء آنها يك دانه گندم برمىگيريم و بعضى از اسباب و حكمتها و عجايب آن را بيان مىكنيم . پس مىگوئيم :
خداوند در دانهء گندم قوه اى آفريد كه بدان وسيله غذا بگيرد همچنانكه در تو آفريد . زيرا كه فرق نبات با تو در حس و حركت است نه در خوردن ، كه گياه به آب غذا را به خود مىكشد . و ما متعرّض ذكر آلات نبات در كشيدن غذا به خود نمىشويم ، بلكه به اندكى از كيفيّت غذا خوردن دانه اشاره مىكنيم ، و مىگوئيم :
دانه به هر چيزى غذا نمىخورد ، بلكه خوردن آن موقوف است بر زمينى كه در آن آب باشد . و بايد زمين سست و داراى خلل و فرج باشد كه هوا داخل آن شود ، پس اگر آن دانه را در زمين سخت و صلب بريزند به سبب فقدان هوا نمىرويد . و هوا به خودى خود به سوى آن حركت نمىكند ، پس بايد اسباب حصول باد در ميان باشد تا هوا به حركت در آيد و در خاك به قهر و جبر نفوذ كند ، و به اين معنى اشاره دارد قول خداى تعالى :