امّا شناخت ، اين است كه بدانى كه همهء نعمتها از خداست ، و منعم حقيقى اوست ، و وسائط مسخّر از جانب اوست ، و اگر كسى به تو نيكى كند چنين دانى كه خدا او را مسخّر تو فرموده و در دل او اعتقاد و ارادتى انداخته كه خواهى نخواهى آن نيكى را به تو رساند . و هر كه اين را فهميد يكى از اركان شكر خدا را حاصل نموده ، و بسا كه همين را شكر نامند ، و اين شكر و سپاس قلبى است . چنان كه روايت است كه : « موسى در مناجات خود گفت : خدايا آدم را به دست قدرت خود آفريدى ، و در بهشت خويش جاى دادى ، و حوّا را همسر او ساختى ، تو را چگونه شكر كرد ؟ فرمود : دانست كه اينها از من است ، و همين معرفت او شكر است » .
امّا اين معرفت بالاتر از تقديس و فوق بعضى از مراتب توحيد است ، و اين دو در آن داخلند . زيرا تقديس ، تنزيه خداى سبحان از صفات نقص است ، و توحيد اعتراف به اين است كه مقدّسى غير از او نيست ، و اين معرفت همان يقين است به اينكه هر چه در عالم است از او موجود است ، و همه چيز نعمت اوست ، و آن معرفت علاوه بر تقديس و توحيد شامل شناخت كمال قدرت و يگانگى در فعل است ، و از اين رو رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم فرمود : « كسى كه گفت : سبحان اللَّه ، او را ده حسنه باشد ، و هر كه گفت : لا إله الا اللَّه ، او را بيست حسنه باشد ، و كسى كه گفت : الحمد للَّه : او را حسى حسنه باشد » . سبحان اللَّه : كلمه اى است كه دلالت بر تقديس مىكند ، و لا إله الا اللَّه : كلمه اى است كه بر توحيد دلالت دارد ، و الحمدللَّه : كلمه اى است كه دلالت بر اين معرفت دارد كه نعمتها از خداى واحد حق است . و گمان نكنى كه اين حسنات در برابر جنباندن زبان به اين كلمات بدون بستگى دل به معانى آنهاست ، بلكه آن حسنات به ازاء اعتقاد به معانى آنهاست كه اين معارف از ابواب ايمان و يقين شمرده شده است .
و امّا ركن ديگر شكر ، شاد بودن به نعمتهاى منعم همراه با خضوع و تواضع است . بلكه همان گونه كه خود معرفت شكر قلبى است ، شادى به نعمت منعم نيز شكر قلبى است ، و بخصوص وقتى شكر خواهد بود كه شادى او به منعم يا نعمت نه از اين جهت باشد كه آن نعمت و مالى است كه وسيلهء كامرانى و لذت او در دنياست ، بلكه از اين حيث كه بواسطهء آن مىتواند به قرب منعم برسد و در جوار رحمت او قرار گيرد و به وجه كريم او بر دوام نظر كند . و نشانهء اين آنست كه از نعمت و مال
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 298
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٢٩٨