فصل 55 درجات توكَّل
توكَّل در ضعف و قوّت سه درجه دارد :
اوّل - آنكه حال او در حقّ خدا و اعتماد و وثوق به عنايت و سرپرستى و كفالت او همچون حال وى نسبت به وكيل خود باشد ، و اين ضعيفترين درجهء توكل است ، و وقوع آن بسيار است و مدتى دراز دوام دارد ، و منافى با اصل تدبير و اختيار نيست ، بلكه چه بسا بسيارى از تدبيرات به سعى و كوشش و اختيار او تحقّق مىيابد ، بلى با بعضى از تدبيرات منافات دارد ، مانند توكَّل بر وكيل خود در خصومت و داورى ، زيرا در اين مورد [ همهء توجهش به وكيل است و انتظار دارد تا وكيل چه مىكند و ] تدبير خود را از غير جهت وكيل ترك مىكند ، و ليكن تدبيرى را كه وكيل وى به آن اشاره نموده رها نمىكند ، و همچنين تدبيرى را كه از عادت و روش وكيل بر او معلوم شده باشد با اينكه صريحا نگفته است .
دوم - آنكه حال او با خدا حال كودك با مادر خود باشد ، زيرا طفل جز مادر نمىشناسد ، و جز به او پناه نمىبرد ، و جز به او اعتماد ندارد . چون او را ببيند به دامن وى آويزد ، و اگر در غياب او امرى روى نمايد نخستين چيزى كه بر زبانش مىگذرد اى مادر است .
فرق بين اين دو درجه آنست كه صاحب اين مرتبه چنان در توكل خود غرق است كه به توكل خود نيز التفات ندارد ، بلكه التفاتش تنها به كسى است كه بر او
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 282
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٢٨٢