فصل 56 كوشش منافى توكَّل نيست
امورى كه بر بندگان وارد مىشود : 1 - يا از قدرت و دست رسى آنان بيرون است ، به اين معنى كه براى جلب يا دفع آنها اسباب ظاهرى قطعى يا ظنّى نيست ، يا براى جلب و دفع آنها اسبابى هست ليكن بنده توانائى تحصيل آنها را ندارد .
مقتضاى توكل در اين قسم آنست كه سعى در چاره جوئىها و تدبيرات پنهانى را ترك نمايد و آن را به ربّ الارباب واگذارد ، و اگر در تغيير آن به حيله و تكلَّف بينديشد از توكل بيرون رفته است .
2 - يا از قدرت آنان بيرون نيست ، بدين معنى كه براى آنها اسباب قطعى يا ظنّى هست كه تحصيل آنها و دستيابى به جلب يا دفع آنها ممكن است . پس سعى در چنين موردى منافى توكَّل نيست به شرط آنكه وثوق و اعتماد او به خدا باشد نه به اسباب . پس كسى كه مىپندارد كه معنى توكل ترك كسب و فعل بدنى و رها كردن تدبير عقلى و فكرى و افتادن بر زمين است همچون جامهء استعمال شده و افكنده شده ، حقيقت را نشناخته و از آن دور گشته است ، زيرا اين عمل در شرع اقدس حرام است . و شارع انسان را به جستجوى روزى به اسبابى كه خدا وى را به آن هدايت فرموده از كشاورزى يا بازرگانى يا صنعتگرى و غير اينها كه حلال باشد مكلَّف ساخته است ، و نيز به باقى داشتن نسل از راه زناشوئى امر نموده ، و وى را فرمان داده كه اشياء زيان آور را با توسّل به اسباب معيّن از خويشتن دفع كند .
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 285
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٢٨٥