اعتراف به ستم و بدى ، و كثرت آمرزش طلبى ، و يا وابسته است به اعضاء و جوارح :
و اينها عبارت است از انواع طاعات و صدقات . و سزاوار است كه مناسبت بين كار بدى كه از كسى سر زده و كار نيكى كه براى محو آن در پى بجا مىآورد مورد توجه قرار گيرد .
در خبر است كه اگر كسى در پىگناه هشت عمل بجا آورد اميدوار به عفو از آن گناه باشد : چهار عمل از جانب دل ، و آنها عبارتند از : توبه يا عزم بر توبه ، و حبّ باز ايستادن از گناه ، و ترس از عقاب آن ، و اميدوارى به آمرزش ، و چهار عمل از جوارح ، و آنها عبارتند از اينكه : بعد از گناه دو ركعت نماز كند ، و سپس هفتاد مرتبه از خداى تعالى آمرزش بطلبد و صد بار بگويد : سبحان اللَّه العظيم و بحمده ، و بعد چيزى صدقه دهد ، و آنگاه يك روز روزه بگيرد . و در بعضى از اخبار آمده است :
وضوى كامل بگيرد و داخل مسجد شود و دو ركعت نماز بگزارد ، و در بعضى روايات چهار ركعت وارد شده است .
و گمان نكنى كه استغفار به زبان ، بدون باز ايستادن از گناه اصلا فايده اى دارد ، بلكه اين توبه دروغگويان است . در خبر است كه : « استغفار كننده از گناه در حالى كه بر گناه اصرار مىورزد همچون استهزاء كننده آيات خداوند است » زيرا استغفارى كه توبه دروغگويان است و فايده اى ندارد استغفار به مجرّد زبان و به حكم عادت و بر سبيل غفلت است ، يعنى تنها حركت زبان بىآنكه دل در ميان باشد ، چنان كه وقتى چيزى ترسناك را شنيد مىگويد : استغفر اللَّه ، يا نعوذ باللَّه ، و حال آنكه دلش از آن غفلت دارد و متأثّر نيست .
و امّا اگر به استغفار زبانى ، تضرّع دل و زارى در آمرزش خواهى از روى صدق اراده و خلوص ميل و رغبت قلبى به باز ايستادن از اين گناه اضافه شود في نفسه كار نيكوست ، اگر چه بداند كه نفس امّاره به اين گناه عود مىكند اين حسنه خود براى دفع سيّئه شايسته است ، پس استغفار به دل هر چند موجب باز ايستادن از گناه نباشد خالى از فايده نخواهد بود ، و وجودش مانند عدم نيست . و همانا صاحبدلان با نور بصيرت با معرفتى يقينى كه هيچ شكّ و شبهه اى در آن راه ندارد صدق قول خداى تعالى را دريافتهاند كه :
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 113
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص١١٣