امّا هر يك از اين قوا را فايده اى است . فايدهء قوهء شهويّه حفظ و ادامهء حيات بدن است كه آلت تحصيل كمال براى نفس است . و فايدهء وجود قوهء غضبيّه اين است كه حدّت و تندى قواى شهوى و شيطانى را در هم بشكند و هنگامى كه آن دو بخواهند در شهوات و فريبكارى فرو روند و در آنها پافشارى كنند آنها را تحت قهر و غلبهء خود درآورد زيرا آن دو قوه به آسانى از عقل اطاعت نمىكنند بر خلاف نيروى خشم كه آن دو قوه به آسانى از آن اطاعت مىكنند و به وسيلهء آن تأديب مىشوند .
و به همين مناسبت افلاطون دربارهء صفت درنده خوئى و بهيمى گفته است :
« قوهء سبعيّت در نرمى و انعطافپذيرى مانند طلاست ، و بهيميّت در سختى و انعطاف ناپذيرى مانند آهن است » . و نيز گفته است : « چه دشوار است كه كسى كه در شهوات فرو رفته است با فضيلت شود » . بنابراين كسى كه دو قوهء واهمه و شهويّه از او در انتخاب و پذيرش حدّ وسط اطاعت نمىكنند بايد از قوهء غضب خود كه برانگيزندهء غيرت و حميّت است كمك بگيرد تا بتواند بر آن دو چيره و غالب شود . و اگر با اين استعانت باز هم فرمان نبرند ، چنانچه بعد از ارتكاب خواسته ها و آنچه در خور آنهاست پشيمان نشود اين امر دلالت بر غلبهء آن دو بر قوهء عاقله و مغلوب شدن عقل از آنهاست ، و در اين صورت ديگر اميدى به اصلاح او نيست . ولى اگر ندامت در او پيدا شد اصلاح ممكن است و بايد در اين راه بكوشد و از لطف خداوند مأيوس نباشد ، كه راههاى خير باز است و درهاى رحمت الهى بسته نيست .
« وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْديَنّهُم سُبُلَنا » 29 : 69 ( عنكبوت ، 69 ) « كسانى كه در راه ما مجاهدت كنند به راههاى خويش هدايتشان مىكنيم » .
و فايدهء قوهء واهمه ادراك معانى جزئى و استنباط چاره ها و نكته هايى است براى رسيدن به مقاصد صحيح .
بيان اين مطلب اين است كه واهمه و خيال و متخيّله سه قوهء متبايناند و اين سه قوه با سه قوهء پيشين مبايناند . كار قوهء واهمه ادراك معانى جزئى و كار نيروى خيال ادراك صور [ جزئى ] و كار قوهء متخيّله تركيب آن دو و جدا ساختن
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 70
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٧٠