جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 441

كسى كه در نزد خداى تعالى متواضع باشد . ( 1 ) حضرت امام حسن عسكرى عليه السّلام فرمود : « هر كه حقوق برادران ( ايمانى ) خود را بهتر بشناسد و آنها را بهتر ادا كند شأن و مقامش در پيشگاه الهى بزرگتر است ، و هر كه در دنيا براى برادران ( مؤمن ) خود تواضع كند ، در نزد خدا از صدّيقان است و حقّا از شيعيان علىّ بن أبي طالب عليه السّلام خواهد بود » ( 2 ) . تتميم ( ذلَّت ) قبلا دانسته شد كه هر فضيلتى حدّ وسط است و دو طرف افراط و تفريط آن مذموم است . پس صفت تواضع حدّ وسط است و طرف افراط آن « كبر » است ، كه شناخته شد ، و طرف تفريط آن « ذلَّت » و پستى است . و همچنانكه كبر مذموم است همچنين خوار و ذليل كردن خود ناپسند است . زيرا هر دو طرف افراط و تفريط مذموم و نكوهيده است . و صفت پسنديده ، تواضع است بدون تمايل به هر يك از دو طرف . زيرا محبوبترين امور نزد خداوند حدّ وسط آنهاست ، و آن اين است كه حقّ هر صاحب حقّى داده شود و اين همان عدل است ، و اگر به طرف تفريط افتاد و دچار نقصان شد بايد خود را بالا ببرد زيرا براى مؤمن جايز نيست كه خود را ذليل و پست كند . پس اگر كفشدوزى ، مثلا بر عالمى وارد شود و آن عالم از جاى خود برخيزد و او را در مكان خود بنشاند ، و درس و تعليم را ( براى حرمت او ) ترك كند ، و چون برخيزد تا در خانه دنبال او بدود ، خود را ذليل و خوار كرده است . و اين كار ناپسند است و بايد در اين حال خود را رفعت دهد تا به حدّ وسط كه صراط مستقيم است برگردد . بنابراين عدل اين است كه به طريقى كه ذكر شد براى امثال خود و كسانى