آيد ، حمل كنى .
امّا مراد از سوء ظن اين است كه گمان بد را به دل راه دهى و نفس را به آن مايل كنى ، لكن مجرّد گذشتن چيزى به خاطر بلكه شك كردن ظنّ بد نيست .
زيرا آنچه در آيات و أخبار از آن نهى شده ظن است ، و ظن طرف راجح است است كه موجب ميل نفس به آن مىشود . و نشانه هاى تمايز سوء ظن از مجرّد خطور امرى به دل اين است كه به واسطهء سوء ظن تغييرى در دل از الفت و محبّت به كراهت و نفرت پيدا مىشود ، و يا رفتار و معاشرت نسبت به گذشته تفاوت مىكند . و دليل اين بيان گفتار پيامبر اكرم صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم است كه فرمود :
« ثلاث في المؤمن لا تستحسن و له منهنّ مخرج ، فمخرجه من سؤء الظَّنّ ألا يحقّقه . »
« سه چيز است كه براى مؤمن پسنديده نيست ما دام كه براى او راه گريزى از آنها هست ، راه گريز از سوء ظن اين است كه آن را به عمل در نياورد » ، يعنى در دل به گمان خود معتقد نشود و به معرض عمل در نياورد ، نه در قلب و نه در جوارح .
مطلب ديگر اين است كه چون سوء ظن از مهلكات است ، شارع مقدّس براى اينكه نفوس مردم از سوء ظن مصون بماند از اينكه كسى خود را در معرض تهمت قرار دهد نهى كرده و فرموده است : « اتّقوا مواقع التّهم [ 1 ] »
« از مواضع و جاهاى تهمت بپرهيزيد » . و امير مؤمنان عليه السّلام فرمود : « من عرّض نفسه للتّهمة فلا يلومنّ من أساء به الظَّنّ »
« كسى كه خود را در معرض تهمت قرار دهد ملامت نكند كسى را كه به او بدگمان شود » . و روايت است كه پيغمبر صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم با همسر خود صفيّه دختر حيىّ بن اخطب [ در بيرون خانه ] سخن مىگفت ، مردى از انصار بر حضرت گذشت . رسول خدا او را صدا زد و فرمود : اى فلان اين همسر من صفيّه است . وى عرض كرد : يا رسول اللَّه مگر ما به تو جز گمان نيك مىبريم ؟ فرمود : « شيطان همچون خون در آدمى جريان دارد ، ترسيدم كه در تو نيز داخل شود » . بنگر كه چگونه رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم بر دين او شفقت دارد و آن را پاس
هامش
[ 1 ] مشهورتر اين است : « اتّقوا من مواضع التّهم » .