دارد خود را در معرض اهانت سفيهان درآورد ، و همچنين دربارهء صفاتى غير از اينها با امتحاناتى كه نيكان و شايستگان پيشين خود را آزمودهاند آزمايش كند تا مطمئن شود كه ريشه ها و شاخه هاى آنها از كشتزار دلش كنده شده است و از آنها اثرى نيست . و اگر با امتحان يا آشكارا چيزى از اين صفات را در دل خود يافت در چگونگى رهائى و خلاصى از آنها بينديشد تا از طريق معالجهء به ضدّ يا با موعظه و نصيحت و سرزنش و ملامت يا مصاحبت صاحبان اخلاق فاضله و همنشينى با اصحاب ورع و تقوى يا به وسيلهء رياضت و مجاهده و غير اينها آن صفت سلب و زايل شود . پس اگر به آسانى زايل شود شكر خدا به جا آورد و گر نه معالجه را تكرار كند تا خداوند او را به مقتضاى وعدهء خود موفّق سازد .
سپس در هر يك از فضائل نجاتبخش تفكَّر كند : مانند يقين و توكَّل و صبر بر بلا و رضا به قضا و شكر بر نعمتها و اعتدال خوف و رجاء و شجاعت و سخاوت و زهد و پارسائى و اخلاص در عمل و عيبپوشى و ندامت بر گناهان و حسن خلق با خلق و حبّ خدا و خشوع نسبت به او و مانند اينها . پس اگر خود را متّصف به آنها يافت در صدد آزمايش برآيد تا از مكر و پوشاندن حقيقت و تزوير نفس مطمئن شود - به طريقى كه دانستى - و اگر دل خود را از يكى از آنها خالى يافت بايد در انديشهء طريق تحصيل آن باشد - چنان كه به آن اشاره شد . آنگاه به هر يك از اعضاى خود توجّه كند و در معاصى متعلَّق به آنها بينديشد مثلا به زبان خود بنگرد ، كه آيا از آن غيبتى يا دروغى يا دشنامى يا لغوى يا سخنچينى يا خودستائى و مانند اينها از آن صادر شده است . سپس به گوش نظر كند كه آيا چيزى از اينها شنيده است ، آنگاه به شكم كه آيا با خوردن حرام يا لقمهء شبهه يا پرخورى كه مانع صفاى نفس است و مانند اينها خدا را نافرمانى كرده است . و همينطور دربارهء هر يك از اعضاى خود چنين كند .
آنگاه در طاعات متعلَّق به هر يك از اين اعضاء و دربارهء آنچه اين عضو براى آن آفريده شده از واجبات و مستحبّات تفكَّر كند . پس اگر بعد از تفكَّر و تفحّص دريافت كه از آنها معصيتى سرنزده و همهء طاعات را بجا آورده و مستحبّات را به قدر ميسّر انجام داده است خدا را بر اين توفيق سپاس گزارد . و
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 243
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٢٤٣