پس اى برادر از خواب غفلت برآى و بنگر كه كى اين اجرام بزرگ و سنگين را به اين حركت سريع و سبك درآورده ، و صورت آنها را با همهء وسعت در حدقهء چشمى به اين كوچكى جاى داده و تفكَّر كن كه كيست كه چنين اجسامى را مسخّر كرده و آسياى آن را به گردش درآورده است ، و بگو :
« بِسمِ الله مَجْريها وَمُرْسيها » 11 : 41 ( هود ، 41 ) . « رفتنش و ايستادنش به نام خداست » .
و اگر با ديدهء بصيرت بنگرى خواهى ديد كه اينها همه بندگانى هستند مطيع و خاضع و عشّاقى واله و سرگشته ، و به يك اشارت پروردگار تا قيامت در رقصاند و گرد كعبهء جلال او مىگردند [ 1 ] .
و بالجمله : اگر چشم عبرت بگشائى و ذرّات عالم وجود را مشاهده كنى هيچ ذرّه اى نيابى مگر اينكه در آن شگفتيهاى حكمت آفريدگار كه بيان از وصف آن الكن است را مىبينى . و اگر دل و گوش هوش دارى از زبان حال ذرّات كائنات شواهد آشكار و نشانه هاى استوار بر عظمت پروردگار أعلى مىشنوى . . .
تتميم
اجمالا دانستى كه تفكَّر سودمند محدود و محصور است به تفكَّر دربارهء
هامش
[ 1 ]مگر مىكرد درويشى نگاهى بر اين درياى پر درّ الهى
كواكب ديد چون شمع شب افروز كه شب از روى ايشان گشته چون روز
تو گوئى اختران استاده اندى دهان با خاكيان بگشاده اندى
كه هان اى غافلان بيدار باشيد درين درگه دمى هشيار باشيد
تو خوش خفتى و ما اندر ره او همى پوئيم خاك درگه او
كه داند كين هزاران مهر زرين چرا گردند در اين قبه چندين
چه مىخواهند از اين محمل كشيدن چه مىجويند از اين منزل بريدن
از اين آمد شدن مقصودشان چيست در اين محرابگه معبودشان كيست
همه هستند سرگردان چو پرگار پديد آرندهء خود را طلبكار
ترا بهتر ز گردون رهبرى نيست چرا كاين نقش دائم سرسرى نيست
بلى در طبع هر داننده اى هست كه با گردنده گرداننده اى هست( نظامى )