و در همهء امور باطنى و ظاهرى بر اين روش مىرو ، و آن را به كار بند تا تو را به راه استوار هدايت و رشاد رهنمون شود ، و براى اكتساب توشهء معاد توفيق يا بى .
دفع اشكال : اگر گفته شود كه خلاصهء سخن شما اين است كه فضيلت در اخلاق و صفات عبارت است از مساوات بدون زياده و نقصان ، در حالى كه فزونى و فضل پسنديده است و آن در جانب زياده است و بنا بر اين تحت عنوان عدالت كه به مساوات برمىگردد واقع نمىشود .
مىگوئيم : بيشى و فزونى از لحاظ احتياط است براى اينكه يقين حاصل شود كه نقصان و كاستى رخ نداده است . و حدّ وسط در اخلاق همه جا به يك نحو نيست چنان كه زياده و فزونى در سخاوت هنگامى كه به اسراف منجر نشود بهتر است از نقصان و كمى آن . پس اين فزونى از فضيلت عدالت ناشى و صادر شده است ، يعنى مبالغه در عدالت است و عدالت را از حقيقت آن خارج نمىكند ، زيرا افزون دهنده ( آن كه تفضّل مىكند ) كسى است كه به مستحقّ بيش از آنچه استحقاق دارد مىدهد و اين زياده مذموم و ناپسند نيست ، بلكه عدالت است با رعايت احتياط ، و از اين رو گفتهاند : « افزون دهنده از عادل برتر است » . مذموم اين است كه به غير مستحقّ بدهد يا مساوات بين مستحقّان را رعايت نكند زيرا در موردى كه سزاوار نيست انفاق كرده است و چنين كسى تفضّل كننده ناميده نمىشود بلكه تباه كننده ناميده مىشود ، و تفضّل بر سبيل احتياط براى كسى نيكو و پسنديده است كه خود شخص با ديگرى طرف معامله باشد ولى اگر بين جماعتى باشد براى او جز عدل محض جائز نيست و فزونى دادن ( كه تصرف در حقّ ديگران است ) نارواست .
تتميم اصلاح خود پيش از اصلاح ديگران ، و شريفترين وجه عدالت عدالت زمامدار است
خلاصه ، حقيقت عدالت اين است كه بدان وسيله عقل كه خليفهء خداوند است بر همهء قوا غالب آيد تا هر يك را در آنچه مقتضى رأى و صلاحديد اوست به كار برد ، و فسادى در نظام عالم انسانى پديد نيايد . زيرا خداى سبحان انسان را به حكمت
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 132
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص١٣٢