صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم باشى [ 1 ] .
و در عمل نيز ميان حفظ ظاهر و باطن متوسّط الحال باش ، نه اينكه در باطن پليد و ناپاك و در ظاهر پاك باشى ، همچون شخص زشت ترشروئى كه با لباس زيبا عيب خود پنهان كند و نه بالعكس مانند گوهرى كه به كثافات آلوده باشد . بلكه سزاوار است كه ظاهر تو آئينهء باطنت باشد تا اينكه خوبيهاى تو به قدر آنچه ملكات فاضلهء باطنىات مقتضى است نمودار شود . و در همهء ملكات باطنى و افعال ظاهرى حدّ وسط بين افراط و تفريط را - به نحوى كه در اين كتاب ذكر شد - انتخاب كن و بر آن پايدار بمان .
همچنين در علوم بين علوم باطنى عقلى و علوم ظاهرى شرعى حدّ وسط را برگزين و از كسانى مباش كه نظر خود را صرفا بر ظواهر آيات محدود و مقصور مىكنند و از حقايق آنها چيزى نمىشناسند ، علماى حقيقى را نكوهش مىكنند و به آنان نسبت الحاد و زندقه مىدهند . و نيز از كسانى مباش كه عمر خود يكسره در پندارهاى يونانيان صرف كردند و از آنچه حامل وحى و فرقان ( قرآن ) آورده است غفلت كرده و دور افتادهاند ، علماى شريعت را مذمّت مىكنند و آنان را قشرى و كج فهم مىشمارند . براى خود ادّعاى هوشمندى و تيز فهمى دارند و وارثان پيامبران را به نادانى و نافهمى نسبت مىدهند . آنگاه در علوم عقلى بين طرق عقلا ( حكما ) حدّ وسط را اختيار كن نه اينكه بر يكى از آنها جمود و جزم تقليدى و تعصّب بورزى . پس بين حكمت و كلام و اشراق و عرفان ميانه رو و بر حدّ وسط باش ، و بين استدلال و برهان و پاكسازى نفس به وسيلهء عبادت و رياضت جمع كن ، و بنا بر اين نه صرفا متكلَّم باش كه غير از جدل چيزى نشناسى و نه مشّائى محض كه دين را رها كنى ، و نه متصوّفى كه به ادّعاى كشف و شهود بىدليل روشن و برهان خود را آسوده و راحت مىكند .
و در علوم شرعى بين اصول و فروع حدّ وسط را اختيار كن ، نه أخبارى باش كه قواعد قطعى را رها كنى و نه آنچنان اصولى كه به قياسات كلَّى بسنده كنى .
هامش
[ 1 ] اشاره است به سخن پيامبر ( ص ) : « قصم ظهرى رجلان : عالم متهتك و جاهل متنسّك »
.