به اطاعت و انقياد او گردن مىنهد به خود ستم مىكند و ظلم به خويشتن نيز از اقسام ظلم است .
اين بود بيان طرفين ( افراط و تفريط ) هر يك از اجناس چهارگانهء فضيلت .
امّا هر يك از اجناس رذائل و فضائل اخلاقى را انواع و لوازمى است كه علماى اخلاق در كتابهاى خويش ياد كردهاند ، و براى عدالت نيز انواعى ذكر كردهاند .
و از آنچه گذشت دانستى كه تخصيص بعضى از صفات به اندراج تحت عنوان عدالت دليل و وجهى ندارد ، زيرا همهء رذائل و فضائل به قواى سه گانه ، يعنى عقل و غضب و شهوت ، متعلَّقاند ، هر چند قوهء عامله از اين حيث كه واسطه است در همهء آنها دخالت دارد . بنابراين ما همه را تحت اجناس قواى سه گانه درمىآوريم بدون آنكه هيچ يك را تحت عنوان عدالت مندرج سازيم . و دانستى كه بعضى از آنها تنها به عقل مربوط و متعلَّق است و بعضى فقط به قوهء غضب و بعضى فقط به قوهء شهوت ، و برخى به دو يا سه قوه باهم . و ما آنها را در چهار مقام ذكر مىكنيم .
و براى آگاهى و احاطهء بيشتر در اينجا اجمالا به نامهاى اجناس و انواع و لوازم هر جنس اشاره مىكنيم و نخست آنچه را به قوهء عاقله متعلَّق است ، سپس آنچه را متعلَّق به غضب است و آنگاه متعلَّق شهوت و بعد آنچه را متعلَّق به دو يا هر سه قوه است ذكر مىكنيم . نخست به ذكر رذيلت مىپردازيم ، آنگاه به فضيلتى كه ضدّ آن است ، اگر نامى داشته باشد ، اشاره مىكنيم . سپس در باب معالجه ، علاج هر يك از اجناس و انواع و نتايج رذايل را شرح مىدهيم و در ذيل آن فضيلتى را كه ضدّ آن است بيان مىكنيم .
نخست دو جنس رذيلت را براى هر قوه و بعد ضدّ آن دو را كه جنس فضيلت آنهاست ذكر مىكنيم . سپس انواع و نتايج را به نحو مذكور توضيح مىدهيم ، يعنى در آغاز احكام و معالجهء رذيلت را بيان مىكنيم ، آنگاه به ضدّ آن اشاره مىكنيم و آنچه را در ستايش آن براى ترغيب طالبان تحصيل فضيلت و اجتناب از ضدّش وارد شده ذكر مىكنيم . بنابراين از روش علماى اخلاق در جداسازى رذائل و فضائل و ذكر جداگانهء هر يك از آن دو پيروى نمىكنيم .
نكتهء ديگر اين است كه بيان انواع رذائل و لوازم آنها ( تعريف و تفسير ،
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 112
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص١١٢