امّا دو جنس رذائل در مورد قوهء غضب عبارتند از : « تهوّر » و « جبن » و دانستى كه ضدّ اين دو رذيلت ، « شجاعت » است . و امّا انواع و لوازم و نتايج مترتّب بر آنها ، از جمله « خوف » ( ترس ) است و آن حالت آزار دهندهء نفسانى است كه از انتظار مكروه و ناگوار يا زوال مرغوب و مطلوب پديد مىآيد . ترس صفتى است ناپسند و مذموم مگر در مورد معصيت و خيانت يا ترس از خداوند و عظمت او . و ضدّ خوف ، امن و آرامش خاطر است ، و فضائل آن به دليل اينكه مقتضاى عقل است ممدوح است و ضدّ آن امن از مكر خداوند است ، و آن خوفى كه ممدوح است ملازم رجاء ( اميد ) است و ضدّ آن يأس و نااميدى است .
و از جمله « كوچكى و ضعف نفس » است يعنى ملكهء عجز و ناتوانى از تحمّل حوادث ناگوارى كه بر آدمى وارد مىشود و اين از نتايج جبن است ، و ضدّش بزرگى و قوّت نفس است يعنى ملكهء تحمّل آنچه بر او وارد مىشود ، و از جملهء تحمّل تحمّل حوادث هول انگيز و دست يازيدن به كارهاى سخت و توانائى مقاومت با شدائد و آلام است و « ثبات و پايدارى » ناميده مىشود . و ضدّ آن اضطراب هنگام رو آوردن شدائد و مشكلات و ناملايمات است . و از جمله ثبات ، ثبات و پايدارى در ايمان است .
و از جمله « دون همّتى » است يعنى كوتاهى از طلب امور شريف و عالى و اين از لوازم ضعف و كوچكى نفس است ، و ضدّ آن « بلند همّتى » است كه از لوازم بزرگى و شجاعت نفس است ، يعنى سعى در تحصيل سعادت و كمال ، و جستجو و طلب امور عالى بدون ملاحظهء نفع و ضرر دنيوى . و از نمونه ها و افراد « بلند همّتى » شهامت است كه تفسيرش خواهد آمد .
و از جمله « عدم غيرت و حميّت » است يعنى كوتاهى و اهمال در حفظ آنچه بايد حفظ كرد ، و اين نيز از نتايج كوچكى و ضعف نفس است ، و ضدّش غيرت و حميّت است .
و از جمله « عجله » ( شتابزدگى ) است و آن معناى ثابت و دائمى است در دل كه باعث مىشود انسان به هر كارى كه به خاطرش خطور كند بىدرنگ اقدام كند ، و اين نيز از نتايج كوچكى و ضعف نفس است ، و ضدّش درنگ و تأنّى ( آهستگى )
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 114
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص١١٤