زبانها گنگ شود ، و جوارح در سخن آيد ، پس گويد : اى آدمى ، چه فريفته بودى به پروردگار كريم خود ، چون درها ببستى و پردهها فرو هشتى ، و از مردمان پنهان شدى و به فجور ارتكاب نمودى ! پس آن چه سود دارد تو را چون جوارح تو بر تو گواهى داد ؟ پس واى همه ! واى بر ما گروه غافلان ! كه خداى - عز و جل - سيد پيغامبران را - عليه السلام - بر ما فرستد ، و قرآن را منزل گرداند بر او ، و ما را از صفات روز قيامت اخبار فرمايد ، پس غفلت ما به ما نمايد و گويد :
اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسابُهُمْ وَ هُمْ فِي غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ ، ما يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلَّا اسْتَمَعُوهُ وَ هُمْ يَلْعَبُونَ ، لاهِيَةً قُلُوبُهُمْ
، « 340 » اى ، نزديك آمد مردمان را وقت آن كه حق تعالى با ايشان حساب فرمايد ، و ايشان غافلند از استعداد آن روى گردانيده ، هيچ چيزى خداى - عز و جل - از تنزيل قرآن حادث نگرداند كه نه آن را بشنوند تا آن چه بدان استهزا كنند ، و دلهاشان از آن غافل .
پس نزديكى قيامت تعريف كند و گويد :
اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ
، « 341 » اى ، قيامت نزديك آمد و شكافتن ماه - كه علامت آن است - ظاهر شد . و گويد :
إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيداً وَ نَراهُ قَرِيباً
، « 342 » اى ، ايشان آن را دور مىدانند و ما آن را نزديك مىدانيم . و گفت :
ما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً
، « 343 » اى ، چه دانى تو ؟ شايد كه قيامت نزديك است .
پس بهتر احوال ما آن باشد كه خواندن اين قرآن را عملى سازيم ، و به تدبير معانى آن نپردازيم ، و در بسيارى نامها و صفتهاى اين روز ننگريم ، و براى گريختن از شدايد آن ساخته نشويم . پس باز داشت خواهيم به خداى از اين غفلتى كه مىافزايد ، اگر حق تعالى به رحمت واسع خود ما را تدارك نفرمايد .
صفت پرسيدن
( 1 ) پس تفكر كن ، اى بيچاره ، پس از اين حالها در آن چه بر تو متوجه شود از سؤال مشافهه « 344 » بى ترجمان ، و از قليل و كثير و نقير و قطمير پرسيده شوى . پس در اثناى آن چه در اندوه و عرق قيامت و شدايد و دواهى آن باشى كه فريشتگان از اطراف آسمان فرود آيند با جسمهاى عظيم و شخصهاى جسيم ، با غايت درشتى و نهايت شدت ، و عصيان نكنند بدانچه مأمور شوند و مأمور باشند كه موى پيشانى مجرمان بگيرند و سوى [ 683 ] موقف عرض بر جبّار كشند . پيغامبر - عليه السلام - گفت : انّ اللّه عزّ و جلّ ملكا ما بين شفري عينيه مسيرة مائة عام ، اى ، بدرستى كه خداى - عزّ و جلّ - را فريشتهاى است كه ميان جايگاههاى مژهء چشمهايش صد ساله راه است . پس در نفس خود چه گمان برى چون مثل آن فريشتگان را بينى كه به تو فرستادهاند تا تو را در مقام عرض
هامش
( 340 ) انبياء 21 - 3 .
( 341 ) قمر 54 - 1 .
( 342 ) معارج 70 - 6 و 7 .
( 343 ) أحزاب 33 - 63 .
( 344 ) مشافهه ، روياروى سخن گفتن .