مسامحت نكند از بيم نكوهش مردمان . پس او راغب شود در حمد مردمان - و آن از لذيذتر أبواب دنياست - و نفس خود را پندارد كه در دنيا زاهد است ، و مع ذلك مغرور بود . بل بسى باشد كه خالى نباشد از تعظيم توانگران و تقديم ايشان بر درويشان ، و ميل به مريدان و مردمان و ثنا گويندگان ، و نفرت از ميل كنندگان به غير او از زاهدان . و آن همه خدعه و غرور است از شيطان .
و در عابدان كسى باشد كه در اعمال جوارح بر نفس خود قادر بود تا به حدى كه در شبانه روزى مثلا هزار ركعت بگزارد ، و قرآن ختم كند ، و در آن همه مراعات دل و تفقد آن و تطهير آن از ريا و كبر و عجب و ساير مهلكات نكند ، و نداند كه اينها مهلكند ، و اگر داند در نفس خود آن گمان نبرد ، و اگر برد توهم كند كه براى عمل ظاهر او آمرزيده شود و به احوال دل مؤاخذ نگردد ، و پندارد كه كفهء حسنات او به عبادتهاى ظاهر راجح شود . هيهات ! چه ذرهاى از تقوى و يك خوى از خويهاى زيركان فاضلتر از امثال كوهها از اعمال جوارح . پس اين مغرور ، با بدخويى و درشتى خود با مردمان و آلودگى باطن ، از ريا و دوستى ثنا خالى نباشد . و چون وى را گويند كه « تو از اوتاد زمينى و از اولياى خداى » ، بدان شاد شود و آن را تصديق نمايد ، و غرور او بدان زيادت شود ، و پندارد كه تزكيت مردمان او را دليل است بر آن چه نزديك خداى پسنديده است ، و نداند كه آن بدان است كه مردمان خبايث باطن او نمىدانند .
فرقهاى ديگر بر نفلها حريص شدند و فرايض را بزرگ نشمردند . و بسيار را بينى كه به نماز چاشت و نماز شب و امثال آن نفلها شاد شود ، و از فريضه لذتى نيابد و حرص او بر مبادرت بدان در اول وقت قوى نباشد ، و فراموش كند قول پيغامبر - عليه السلام - كه از خداى تبارك و تعالى روايت كند : ما تقرّب المتقرّبون إلىّ به مثل اداء ما افترضت عليهم ، اى ، نزديكى نجستند به من نزديكى جويندگان به مثل گزارد آن چه بر ايشان فريضه كردهام . و ترك ترتيب ميان خيرها از جملهء شرهاست . بلكه باشد كه دو فريضه بر آدمى متعين شود كه يكى از آن فوت گردد ، ديگرى نه ، يا دو نفل كه وقت يكى تنگ باشد و وقت [ 510 ] ديگرى فراخ ، پس اگر در آن ترتيب نگاه ندارد مغرور باشد .
و نظاير آن بيش از آن است كه در شمار آيد ، چه معصيت ظاهر است و طاعت ظاهر . و غامض تقديم بعضى طاعتهاست بر بعضى ، چون تقديم همهء فريضهها بر نفلها ، و تقديم فرضهاى
إحياء علوم الدين ( فارسى ) — صفحة 849
مساهمون: الغزالي
ص٨٤٩