و حسن در تفسير قول خداى
« وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً »
« 45 » گفته است كه حليماناند كه اگر بر ايشان جهل برزيده شود جهل نبرزند . و عطاء بن ابى رباح در تفسير
« يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً »
« 46 » حليمان را گفته است . و ابن ابى حبيب در تفسير
« وَ كَهْلًا »
« 47 » گفته است كهولت منتهاى حلم است . و مجاهد گفت در تفسير
« وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً »
« 48 » اى ، چون رنجانيده شوند عفو كنند .
و آمده است كه ابن مسعود بر لغوى گذشت با اعراض از آن ، پيغامبر - عليه السلام - فرمود : أصبح ابن مسعود و امسى كريما ، اى ، ابن مسعود در بامداد و شبانگاه كردن با صفت كرم بود . « 49 » پس إبراهيم ميسره كه راوى اين حديث است اين آيت برخواند :
وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً .
« 50 » پيغامبر - عليه السلام - گفت : اللهمّ لا يدركني و لا أدركه زمان لا يتّبعون فيه العليم و لا يستحيون من الحليم ، قلوبهم قلوب العجم و ألسنتهم السنة العرب ، اى ، بار خداى ، در نيابد مرا و درنيابم من زمانى كه در آن عالم را متابعت نكنند و از حليم شرم ندارند ، دلهاشان دلهاى عجم باشد و زبانهاشان زبانهاى عرب . و گفت - عليه السلام : ليلنى منكم ذوو الاحلام و النّهى ثمّ الّذين يلونهم ثمّ الّذين يلونهم و لا تختلفوا فتختلف قلوبكم و ايّاكم و هيشات الاسواق ، اى ، بايد كه نزديك من از شما خداوندان حلم و خرد باشند ، پس كسانى كه بديشان نزديك بودند ، پس كسانى كه بديشان نزديك بوند ، و اختلاف مكنيد كه دلهاى شما مختلف شود ، و بپرهيزيد از حركتها و انگيزشهاى بازارها .
و آمده است كه أشج به رسولى نزديك پيغامبر - عليه السلام - آمد ، پس راحلهء خود را فرو خوابانيد ، پس زانو بند بر او بست ، پس دو جامهاى كه پوشيده بود برانداخت ، و از عيبه « 51 » دو جامهء نيكو بيرون آورد و درپوشيد ، و پيغامبر مىديد كه چه مىكند ، پس سوى پيغامبر رفتن گرفت .
پيغامبر گفت : يا اشجّ انّ فيك لخلقين يحبّهما اللّه و رسوله ، اى ، در تو دو خوى است كه آن را حق تعالى و پيغامبر او دوست دارد . گفت : مادر و پدر من فداى تو باد ، آن دو خوى چيست ؟ گفت :
، الحلم و الانائة ، « 52 » اى ، بردبارى و آهستگى . گفت : دو خويى كه من در آن تكلف كردهام ، يا دو خويى
هامش
( 45 ) فرقان 25 - 63 .
( 46 ) فرقان 25 - 63 .
( 47 ) آل عمران 3 - 46 .
( 48 ) فرقان 25 - 72 .
( 49 ) فرقان 25 - 72 .
( 50 ) در حاشيهء نسخهء خطى چنين آمده است : ابن مسعود بامداد كرد و شبانگاه با صفت كرم بود .
( 51 ) عيبه ، صندوقچه ، جامهدان ، شبيه خرجين ( زبيدى ) .
( 52 ) در عربى : الحلم و الآناة .