نتوانم . گفت : اگر در خشم شوى زبان و دست خود را نگاه دار . و اللّه الموفّق .
بيان فضيلت حلم
( 1 ) بدان كه حلم فاضلتر از فرو خوردن خشم است ، زيرا كه فرو خوردن خشم عبارت است از تكلف حلم . و به خشم فرو خوردن محتاج نباشد مگر كسى كه خشمش برانگيزد ، و در آن به مجاهدهء سخت محتاج شود . [ 214 ] و ليكن چون آن را عادت كند مدتى ، معتاد او شود ، پس خشم بر نهانگيزد ، و اگر برانگيخته شود ، در فرو خوردن آن رنجى نبود . و آن حلم طبيعى است ، و دليل كمال عقل و استيلاى آن است ، و شكسته شدن قوّت خشم و خاضع شدن آن عقل را ، و ليكن آغاز آن به تحلّم « 42 » و فرو خوردن خشم باشد به تكلّف . پيغامبر - عليه السلام - گفت : انّما العلم بالتّعلّم و الحلم بالتّحلّم و من يتحرّ الخير يعطه ، و من يتوقّ الشّرّ يوقه ، اى ، علم به تعلّم است و حلم به تحلم ، و هر كه قصد خير كند داده شود ، و هر كه از شر بپرهيزد از آن نگاه داشته شود . پس بدين اشارتى فرموده است كه طريق اكتساب حلم اول تحلم و تكلف آن است ، چنان كه طريق اكتساب علم تعلم است .
و أبو هريره روايت كرد كه پيغامبر - عليه السلام - گفت : اطلبوا العلم و اطلبوا مع العلم السّكينة و الحلم ، لينوا لمن تعلّمون و لمن تتعلّمون منه و لا تكونوا من جبابرة العلماء فيغلب جهلكم علمكم ، اى ، بجوييد علم را ، و با علم سكينه و حلم را .
مترجم مىگويد كه سكينه آن باشد كه عقل از ميل شهوانى ساكن شود و با ذكر آرام گيرد ، و گفتهاند كه « زوال ترس باشد » ، و گفتهاند كه « سكينه فريشتهاى است كه دل مؤمن را ساكن گرداند » . و بر اين قول سكينه طلب استعداد آن باشد كه قابل اثر او باشد .
نرم باشيد با آن كه او را تعليم مىكنيد ، و با آن كه از او تعلم مىنماييد ، و از جباران علما مباشيد كه جهل شما علم شما را غلبه كند . بدين اشارت فرموده است بدان كه : تجبّر و تكبّر است كه خشم انگيزد و از حلم و نرمى مانع شود . و از دعاى پيغامبر - عليه السلام - بود : اللهمّ أغنني بالعلم و زيني بالحلم و كرّمنى بالتّقوى « 43 » و جمّلنى بالعافية ، اى ، بار خداى ، مرا به علم بىنياز كن ، و به حلم بياراى ، و به تقوى كريم گردان ، و به عافيت جمال ده .
هامش
( 42 ) تحلّم ، بتكلف بردبارى نمودن .
( 43 ) در شرح زبيدى : ( و أكرمني بالتّقوى ) لأكون من اكرم النّاس عندك ( 8 - 28 ) .