آفت سوم خوض كردن است در باطل
( 1 ) و آن سخن است در معصيتها ، چون حكايت احوال زنان ، و مجالس خمر ، و مقامات فاسقان ، و تنعم توانگران ، و تجبر پادشاهان ، و مراسم مذموم ، و احوال مكروه ايشان ، چه آن همه از آن جمله است كه خوض در آن حلال نيست و حرام است .
اما سخن غير مهم ، يا زيادت از مهم ، ترك آن اولى است و حرام نيست . آرى كسى كه در غير مهم بسيار سخن گويد از خوض در باطل ايمن نباشد . و مجالست بيشتر مردمان براى آن است كه به سخن گفتن تفرج نمايند ، و سخن ايشان از تفكّه به اعراض مردمان و يا خوض در باطل درنگذرد . و انواع باطل به سبب بسيارى و تفنن آن امكان حصر ندارد ، و به سبب آن از آن خلاص نيست مگر بدانچه بر سخن ما يعنى « 29 » از مهمات دين و دنيا اقتصار نموده [ 143 ] شود . و در اين جنس از سخنان چيزى افتد كه مهلك صاحب آن باشد ، و گويندهء آن را حقير شمرد .
و بلال بن حارث حرب روايت كرد كه پيغامبر - عليه السلام - گفت : انّ الرّجل ليتكلّم بالكلمة من رضوان اللّه ما يظنّ ان يبلغ به ما بلغت ، يكتب اللّه عليه بها سخطه إلى يوم القيامة و انّ الرّجل ليتكلّم بالكلمة من سخط اللّه ما يظنّ ان يبلغ به ما بلغت ، يكتب اللّه بها رضوانه إلى يوم يلقاه ، « 30 » اى ، مرد از خشنودى خداى - عز و جل - سخنى گويد كه پندارد كه بدان به درجهء آن برسد ، حق تعالى خشم خود بر وى ثابت گرداند تا روز قيامت ، و مرد از خشم خداى تعالى سخنى گويد كه پندارد كه به سبب آن بدان پيوندد ، خداى تعالى خشنودى خود بر وى ثابت فرمايد تا روزى كه وى را بيند . و علقمه گفتى كه بسيار سخن است كه اين حديث مرا از آن منع كرده است . و پيغامبر - عليه السلام - گفت : انّ الرّجل ليتكلّم بالكلمة يضحك بها جلساءه يهوى بها أبعد من الثّريا ، اى مرد سخنى گويد كه همنشينان خود را بدان بخنداند ، بدان سبب افتادن او دور تر از آن باشد كه از ثريا در افتد . و أبو هريره گفت : مردى سخنى گويد كه آن را باكى نداند ، به سبب آن در دوزخ افتد ، و سخنى كه آن را باكى داند ، به سبب آن حق تعالى وى را به بهشت برد .
هامش
( 29 ) ما يعنى ، معنىدار ، مفيد ، در مقابل « ما لا يعنى » .
( 30 ) در عربى : انّ الرجل ليتكلم بالكلمة من رضوان اللّه ما يظن ان تبلغ به ما بلغت فيكتب اللّه بها رضوانه إلى يوم القيامة و انّ الرجل ليتكلم بالكلمة من سخط اللّه ما يظنّ ان تبلغ به ما بلغت فيكتب اللّه عليه بها سخطه إلى يوم القيامة ( زبيدى 7 - 468 ) .