شهوتهاى حلال و حرام عادت فرموده ، و دانستهاند كه حلال آن را حساب است ، و آن نوعى است از عذاب ، چه با كسى كه در حساب مناقشت رود در عرصات قيامت ، او معذّب باشد . پس نفس خود را از عذاب برهانيد و به خلاص از اسيرى و بندگى شهوتها و انس به ذكر خداى و مشغولى به طاعت او به حريت و مملكت [ دايم در دنيا و آخرت ] برسانيد و با وى آن كنيد كه با باز كنند « 138 » ، چون خواهند كه وى را أدب آموزند و از جستن و وحشت به فرمانبردارى و أدب آرند .
چه او را اول در خانهاى حبس كنند و چشمهاى او بدوزند ، تا باز بودن از پريدن در هوا عادت شود و استرسالى كه مألوف او بود فراموش كند ، پس به دادن گوشت با وى رفق كنند ، تا وحشت به انس بدل شود ، و با صاحب خود چنان ألف گيرد كه چون وى را بخواند اجابت كند و هر گاه كه آواز او بشنود به دو باز گردد .
و همچنين نفس با پروردگار خود ألف نگيرد و با ذكر وى انس نيابد تا در مرتبهء اول ، به خلوت و عزلت از عادتها بازداشته نشود ، تا چشم و گوش را از مألوفات نگاه دارد ، و در مرتبهء دوم ، وى را در خلوت بر ثنا و ذكر و دعا عادت فرموده آيد ، تا انس به ذكر خداى بر وى غالب شود در عوض انسى كه به دنيا و ساير شهوتها داشت . و آن در بدايت بر او گران آيد ، پس در نهايت بدان تنعم نمايد . چون كودكى كه وى را از شير باز دارند ، و آن بر او سخت باشد ، چه ساعتى از آن نشكيبد و براى آن بسيار بگريد و جزع كند ، و طعامى كه بدل شير پيش او آرند از آن نيك برمد ، و لكن چون اصلا شير از وى باز دارند يك روز و ديگر روز ، رنج او در صبر قوى شود و گرسنگى وى را غلبه كند ، بتكلف طعام بگيرد ، آن گاه وى را طبع شود ، چنان كه اگر وى را به شير باز گردانند باز نگردد و آن را كراهيت دارد و با طعام ألف گيرد . و همچنين ستور در ابتدا از زين و لگام و بر نشستن برمد ، پس او را بقهر بر آن آرند ، از رفتن كه بر آن ألف گرفته است به بند و زنجير باز دارند ، پس با آن انس گيرد ، چنان كه اگر وى را بىبند بگذارند بر جاى خود بايستد .
پس همچنين نفس را أدب كنند ، چنان كه مرغان و ستوران را . و تأديب او آن است كه از انباردگى و شادى به نعيم دنيا ، بل به كل آن چه از او به مرگ جدا گردد ، باز داشته آيد ، و گفته شود :
أحبب ما أحببت فانّك مفارقه . و چون دانست كه هر چيزى را كه دوست گيرد مفارقت آن لازم است
هامش
( 138 ) در شرح زبيدى : ( فخلعوا أنفسهم من عذابها و توصلوا إلى الحرية و الملك في الدنيا و الآخرة بالخلاص عن أسر الشهوات و رقها و الانس بذكر اللّه تعالى و اشتغال بطاعته ) على الدوام ( و فعلوا بها ما يفعل بالبازي ) ( 7 - 356 ) .