1 - مثل : استصحاب اشتغال ، پس از انجام اقل بدين معنا كه مىگويند :
( قبل از انجام اقل ، يقين به اشتغال ذمّه داشتيم ، اكنون و پس از انجام اقل ، مثلا نماز بدون سوره شك مىكنيم كه آيا آن اشتغال ذمّه باقى است يا نه ؟ )
استصحاب مىكنيم ، بقاء اشتغال ذمه را ، و نتيجه مىگيريم كه اكثر واجب است ، پس بايد احتياط نموده اكثر را بجا مىآوريم ) .
2 - مثل اشتغال يقينى كه مقتضى تحصيل وجوب يقينى به برائت است . ( يعنى : ما يقين داريم كه ذمّهء ما مشغول به يك واجبى است ، و لذا عقل حكم مىكند كه يقين به فراغت ذمّه پيدا كنيم ، كه اين كار جز به اتيان اكثر حاصل نمىشود ، پس بايد اكثر را بجا آوريم ) .
3 - مثل ادلّهء اشتراك كه دلالت دارند بر اينكه غائبين و حاضرين در عصر رسول اللّه ، همه و همه در احكام و تكاليف واقعيه مشتركاند ، به دليل اشتراكمان با حاضرينى كه بر مكلّف به علم تفصيلى داشتهاند .
4 - مثل : وجوب عقلى دفع ضرر محتمل كه همان عقاب است ، و به عبارت ديگر : وجوب مقدمهء علميه براى واجب . ( يعنى : مىگويند : در ما نحن فيه نسبت به تمسك اكثر ، احتمال عقوبت مىدهيم ، چرا كه شايد در واقع اكثر واجب باشد و ترك آن مؤاخذه بياورد ، دفع عقاب محتمل هم عقلا لازم است ، پس بايد از باب مقدمهء علميه اكثر را انجام دهيم ، تا امتثال صدق كند .
5 - و مثل : حصول قصد قربت ( كه در خصوص عبادت ركن اصلى عمل است ) با اتيان اقل حاصل نمىشود ، چرا كه نمىدانيم كه آيا اقلّ مطلوبيت ذاتيه ، دارد يا نه ؟
پس : اكتفا به انجام اقلّ در عبادات جايز نيست ، بلكه بايد اكثر را با انجام جزء مشكوك بجا آوريم .
* * *
تشريح المسائل
* مراد از ( ثمّ بما ذكرنا في منع جريان الدليل العقلىّ المتقدّم فى المتباينين . . . ) چيست ؟
اينست كه : در بحث قبلى به اينجا رسيديم كه در باب اقلّ و اكثر ، عقلا احتياط واجب نشد ، چرا كه جهل در اينجا غير از جهلى بود كه در متباينين وجود داشت .