رعايت آن واجب است ، مثل : تكرار نماز در دو پيراهن مشتبه ، در جهات چهارگانه ؛ كه اين تكرار موجب ترديد در اصل واجب علاوه بر ترديدى كه از جهت اشتباه قبله به وجود آمده ، مىشود .
پس : همان گونه كه رفع ترديد در صورت امكان واجب است ، كم كردن ترديد نيز واجب مىباشد .
امّا اگر اهمال علم تفصيلى موجب ترديد اضافه در واجب نشود ، رعايت آن واجب نيست ، چنان كه در مسئله مورد بحث ، ترديد اضافه ايجاد نمىكند .
بنابراين : به جا آوردن نماز عصر شكسته پس از انجام ظهر شكسته ، موجب ترديد اضافه بر ترديدى كه از جهت قصر و اتمام به وجود آمده ، نمىشود .
زيرا اگر عصر قصرى مطابق با واقع باشد ، داراى شرط خودش بوده كه همان ترتب بر ظهر است ؛ و اگر مخالف با واقع باشد ، واقع شدن آن مترتب بر ظهر واقعى ، فايدهاى ندارد .
زيرا ترتب تنها ميان دو واجب واقعى است .
نكته : حضرت امام خمينى ( ره ) مىفرمايد : بحث در اين مسئله در دو مقام است :
1 - اوّل اين كه آيا امتثال و فرمانبرى چهار مرتبه دارد و آن عبارتست از امتثال علمى تفصيلى ، امتثال علمى اجمالى ، امتثال ظنّى با ظنّ معتبر ، امتثال احتمالى ؛ كه با امكان امتثال مرتبهء قبلى در هريك از آنها ، امتثال مرتبهء بعدى كفايت نمىكند ، يا اين كه رعايت مرتبهء قبلى معتبر نيست ، بلكه امتثال اجمالى كفايت مىكند ، گرچه امكان امتثال تفصيلى وجود داشته باشد ؟
2 - دوّم اين كه اگر گفتيم با امكان امتثال تفصيلى ، امتثال اجمالى كافى نيست ، آيا وجوب انجام تمام افراد احتمالى واجب اوّل ، قبل از انجام افراد احتمالى واجب دوّم متفرع برآن است يا نه ؟
حال : در مورد مقام اوّل بايد گفته شود كه با امكان امتثال تفصيلى ، امتثال اجمالى كافى است ، چرا ؟
زيرا : امر ، جز به متعلّق خودش دعوت نمىكند .
پس : اگر امر به طبيعت مطلقه تعلّق پيدا كند ، مقتضى ايجاد آن به هر نحوى كه پيش آيد مىباشد و در امتثال آن چيز ديگرى شرط نيست جز اين كه دليل اقامه شده است كه در عبارت ، نيّت ، قصد قربت و اخلاص معتبر است .
امّا دليلى از خارج براى قصد عنوان اطاعت يا قصد امر ، اقامه نشده است و امرى كه به خود
رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — صفحة 179
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص١٧٩