پنجم آن كه به اجابت « 102 » قصد آن نكند تا آرزوى شكم روا گرداند كه در كارهاى دنيا سعى برده باشد ، بل نيت را مخصوص گرداند كه به اجابت براى آخرت كار كرده بود . و آن بدان باشد كه نيت اقتدا كند به سنت پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - در آن چه گفته است : لو دعيت إلى كراع لاجبت .
و نيت حذرى از معصيت بارى تعالى كند . پيغامبر - عليه السّلام - گفته است : من لم يجب الدّاعى فقد عصى اللّه و رسوله . و نيت اكرام برادر مسلمان كند براى متابعت قول او : من اكرم أخاه المؤمن فكأنّما اكرم اللّه . و نيت شاد كردن دل وى كند براى امتثال قول پيغامبر كه گفت : من سرّ مؤمنا فقد سرّ اللّه عزّ و جلّ . و نيت زيارت وى كند تا از آن جمله باشد كه براى حق تعالى دوستى كند كه پيغامبر - صلى اللّه عليه و سلم - در آن تزاور و تباذل براى حق تعالى شرط كرده است ، و چون از يك جانب بذل حاصل آمد ، بايد كه از جانب ديگر زيارت حاصل آيد . و نيت صيانت نفس كند از آن چه در حق وى تكبر و بدخويى و استحقار برادر مسلمان و آن چه آن را ماند گمان برند . و اين شش نيت است كه هر يكى از آن اين اجابت را قربت گرداند . و چون هر شش فراهم آيد توان دانست كه چگونه باشد ! و يكى از سلف گفتى : من دوست دارم كه مرا در هر كارى نيتى باشد ، تا « 103 » در طعام و شراب نيز . و در مثل اين پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - مىفرمايد : انّما الاعمال بالنيّات و لكلّ امرئ ما نوى فمن كانت هجرته إلى اللّه و رسوله فهجرته إلى اللّه و رسوله [ 15 ] و من كانت هجرته إلى دنيا يصيبها او امرأة يتزوّجها فهجرته إلى ما هاجر إليه ، اى ، مدار كارها بر نيت است و هر كسى را آن بايد كه نيت دارد ، پس هر كه نيت هجرت او براى خداى تعالى و پيغامبر او باشد ، آن مطلوب شريف و مقصود منيف « 104 » وى حاصل آيد ، و هر كه نيت هجرت او براى يافتن دنيا يا تزوّج زنى بود ، از آن مراد حقير و مبتغاى « 105 » خسيس نتواند گذشت .
و تأثير نيت جز در مباحات و طاعات نيست كه نيات را در منهيّات اثرى نتواند بود ، كه اگر كسى نيت آن كند كه برادران را به مساعدت در خوردن خمر و ديگر حرامها شاد گرداند ، آن نيت نافع نباشد ، و نتوان گفت الاعمال بالنيّات ، بل اگر در غزو ، كه طاعت است ، قصد مباهات و طلب مال دارد ، طاعت نماند . و همچنين مباح كه ميان وجوه خيرات و غير آن مردّد باشد به خيرى لاحق نشود ، مگر به نيت . بلى نيت در اين دو قسم - طاعات و مباحات - مؤثر بود نه در قسم سوم « 106 » .
هامش
( 102 ) به اجابت ، با اجابت ، با پذيرفتن دعوت .
( 103 ) تا ، حتى .
( 104 ) منيف ، بلند .
( 105 ) مبتغى ، درخواست .
( 106 ) قسم سوم ، يعنى منهيّات .