ما يَشْتَرُونَ
« 161 » مراد باشد . « 162 » و براى اين پيغامبر - عليه السلام - گفت : اقرءوا القرآن ما ائتلفت عليه قلوبكم و لانت له جلودكم فإذا اختلفتم فلستم تقرءونه ، اى ، قرآن بخوانيد ما دام كه دلهاى شما بر آن فراهم آيد « 163 » و پوستهاى شما براى آن نرم شود « 164 » ، و چون مختلف شويد ، آن را نخوانده باشيد . و در روايتي : فإذا اختلفتم فقوموا عنه ، اى ، چون مختلف شويد از خواندن آن برخيزيد . و بارى تعالى گفت :
الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً
، « 165 » اى ، چون خداى - عز و جل - [ 476 ] ياد كرده شود دلهاشان بترسد ، و چون آيتهاى وى بر ايشان خوانده آيد تصديقشان زيادت گرداند .
و پيغامبر - عليه السلام - گفت : انّ أحسن النّاس صوتا بالقرآن الّذي إذا سمعته يقرأ رأيت انّه يخشى اللّه عزّ و جلّ ، اى ، شنيدن قرآن از هيچ كسى چنان خوش نباشد كه از ترس كار خداى - عز و جل . و قرآن براى آن خوانند تا اين حالها در دل پيدا آيد و بر آن كار كنند ، و الا مؤنت جنبانيدن زبان به حرفهاى آن سهل است . و براى اين ، يكى از قرّا گفت : بر پيرى قرآن خواندم « 166 » و چون به دو رجوع نمودم تا بار دوم بخوانم ، بانگ بر من زد و گفت : خواندن را بر من ، كارى ساختى ؟ « 167 » برو و بر خداى - عز و جل - بخوان ، پس بنگر كه تو را چه مىفرمايد و چه خير تفهيم مىكند . و براى اين ، مشغولى صحابه در احوال و اعمال بود .
و پيغامبر - عليه السلام - چون به آخرت انتقال فرمود بيست هزار كس از صحابه بودند ، و قرآن ياد نداشتند مگر شش كس - در دو كس از آن اختلاف كردهاند - و بيشتر ايشان يك سورت يا دو سورت ياد داشتندى ، و ياد دارندهء البقرة و الانعام از علماى ايشان بودى . و چون يكى بيامد تا قرآن آموزد ، و در تعلم بدين جا رسيد كه
فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ
، « 168 » گفت : اين مرا بسنده است ، و بازگشت . پيغامبر - عليه السلام - فرمود : انصرف الرّجل و هو فقيه ، اى ، فقيه شده بازگشت . و عزيز نيست مگر مثل اين حالت ، كه حق تعالى دلى را پس از فهم اين آيت آن نعمت دهد .
هامش
( 161 ) آل عمران 3 - 187 .
( 162 ) يعنى مصداق اين آيت است .
( 163 ) حواستان جمع است ، حضور قلب داريد .
( 164 ) كنايه از ترس است .
( 165 ) انفال 8 - 2 .
( 166 ) در نسخهء مجلس :
بر پير خودم قرآن خواندم ، در متن عربى : قرأت القرآن على شيخ لي .
( 167 ) در متن عربى : جعلت القراءة علىّ عملا .
( 168 ) زلزلة 99 - 7 و 8 .